gine bissau

1. (Tematik)
gine bissau cumhuriyeti, afrika kıtasının batısında, atlantik okyanusu kıyısında bulunan bir devlet. ülkenin ismine komşu ülke gine ile karıştırılmaması adına ayrıca başkent bissau'un adı eklenmiştir.wiki.
devamını gör...
2. (Tematik)
gine bissau. batı afrika’da islâm konferansı teşkilâtı’na üye bir ülke.

ı. fizikî ve beşerî coğrafya
ıı. tarih

eskiden portekiz ginesi (guinée portugaise) adıyla bilinen sömürge toprakları üzerinde kurulmuş olup resmî adı gine bissau cumhuriyeti’dir (portekizce: república da guiné bissau). kuzeyde senegal, doğuda ve güneyde gine ile komşudur. batısında atlas okyanusu bulunan ülkenin kıyıları çok alçak olduğundan toprak miktarı med ve cezir zamanlarında önemli ölçüde değişikliğe uğrar; yüzölçümü med sırasında yaklaşık 28.000, cezir sırasında ise adalarla birlikte 36.125 km2’dir. 1974’te bağımsızlığını kazanmış ve aynı yıl birleşmiş milletler’le islâm konferansı teşkilâtı üyeliğine kabul edilmiştir; nüfusu 1.036.000 (1993 tah.), başşehri bissau’dur.

marksist eğilimli partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde’nin (gine bissau ve cabo verde’nin bağımsızlığı için afrika partisi) yönetiminde tek partili bir cumhuriyet olan gine bissau’da devlet başkanı aynı zamanda yürütme organının da başıdır. yasama organı olan millî halk meclisi mahallî konseylerce seçilen 150 üyeden meydana gelir.


ı. fizikî ve beşerî coğrafya

yüzey şekilleri. futa calon dağlık platolarından kaynaklarını alan corubal, geba ve cacheu nehirlerinin suladığı ülkenin en büyük kısmını yükseltisi 100 metreyi aşmayan, hafifçe yarılmış plato düzlükleriyle alüvyonlu ovalar kaplar. kıyıları son derece girintili çıkıntılı ve bataklık olan sahil bölgesinin açıklarında kırk kadar adadan oluşan, fakat ancak yirmisi meskûn bulunan bijagos (bissagos) takımadaları yer alır. akarsuların ağzında med ve cezir hareketlerinin temizlediği geniş haliçler bulunan karmaşık yapılı kıyı bölgesinin iç kesimindeki düzlüklerde akarsular menderesler çizerek akar. ülkenin kuzeydoğusunda gine’deki futa calon kütlesinin uzantısı olan bölgede yükseklik 300 metreye kadar çıkar; en yüksek kesimler gabu platosundaki boe tepeleridir.

iklim ve bitki örtüsü. 12. kuzey paralelinin ortaladığı gine bissau’da genel olarak sıcak ve yağışlı bir iklim hüküm sürer. yağışlı geçen yaz aylarını kurak bir mevsim takip eder. ortalama yıllık yağış miktarı kıyı bölgesinde 3000, ülkenin iç kesimlerinde 1500 milimetre civarındadır.

bataklıklarla kaplı, yer yer mangrov ve palmiye ormanları da bulunan kıyı bölgesinde şeker kamışı ve pirinç tarlaları uzanır. içerideki topraklar sık ormanlarla, kuzeydoğu bölgesi işe savanlarla kaplıdır. ormanlarda ve sularda bölgeye özgü çeşitli hayvanlar yaşar.

nüfus ve etnik durum. 1 milyon dolayında olan ülke nüfusu çeşitli etnik gruplardan oluşur; balanteler (% 32), fûlânîler (% 22), mandyakolar (% 14,5), mandingolar (% 13) ve pepeller (% 7) başlıcalarıdır. bunların yanında kabilelerinden kopmuş assimiladolar (benzeşmişler) ve cabo verde kökenli mestiçolar ile (melezler) özellikle ticaret ve hizmet sektörlerinde faal rol oynayan portekizli, suriyeli ve lübnanlılar da yaşamaktadır.geniş bir alana yayılmış olan balanteler tarım ve balıkçılıkla geçinirler; iç bölgelerde yaşayan fûlânîler’le mandingolar hayvancılık yaparlar. ülkede nüfusun büyük çoğunluğu kırsal alanlarda yaşadığından şehirleşme oranı düşüktür. başlıca şehirler, aynı zamanda başşehir olan bissau ile (1988’de 125.000 nüfus) bafâta ve bolama’dır.

dil ve din. resmî dil portekizce olup her kabile kendi mahallî dilini konuşmaktadır. sayıları yirmi civarında olan bu diller nijer-kongo, mande ve batı afrika dil aileleri içinde yer alır. nüfusun % 40’ı müslüman, % 5’i hıristiyan, geri kalanı ise animisttir. müslüman fûlânîler’le mandingolar ülkenin iç bölgelerinde yaşamakta ve genel olarak hayvancılıkla uğraşmaktadırlar.

gine bissau topraklarına islâmiyet’in ulaşması xı. yüzyılın ilk yarısına rastlamakta ve buradaki gelişimi senegambia’nınkiyle aynı seyri takip etmektedir. çeşitli devletlerin siyasî sınırları içinde kalan ülkeye islâmiyet kuzeyden ve doğudan, genellikle mande dilleri konuşan tüccarlar vasıtasıyla gelmiştir. senegal ve gambia nehirleri etrafında ticarî kasabalar kuran müslüman tüccarlar buralardan gabu’ya nüfuz ederek islâmiyet’in gittikçe tanınıp yayılmasında önemli roy oynamışlardır. portekizliler’in bölgeye hâkim olarak bu toprakları sömürge haline getirmeleri islâm’ın yayılmasını engellerken misyonerlik faaliyetleriyle hıristiyanlığın yerleştirilmesine imkân sağlamıştır; ancak buna rağmen halkın hıristiyanlaşması çok sınırlıdır. kādiriyye ve ticâniyye tarikatlarının etkisi altında kalmış olan ve hem kültürel hem ekonomik bakımdan geri durumda bulunan müslümanları bir çatı altında toplayacak bir teşkilât veya islâmî bir araştırma kurumu mevcut değildir.

ekonomi. afrika kıtasının en fakir ülkelerinden biri olan gine bissau’da kişi başına düşen ortalama millî gelir 200 amerikan dolarının altındadır. halkın büyük kısmı millî gelirin yarısını sağlayan tarım sektöründe istihdam edilmektedir. kıyı kesimindeki geniş alanların bataklıklarla kaplı olduğu ülkede tarım arazisi toprakların ancak % 8 kadarına eşit küçük bir kısmını kaplar. yetiştirilen ürünler arasında çeşitli yumrulu bitkiler, hindistan cevizi, pirinç, yer fıstığı ve darı önemli yer tutar. kıyı kesiminde başlıca faaliyet balıkçılıktır. ülke topraklarının % 38’ini kaplayan ormanlardan kesilen ağaçların önemli bir kısmı yakacak olarak, bir bölümü de sanayide kullanılır. henüz değerlendirilemeyen yer altı kaynaklarının başında boksit ve fosfat yatakları gelir. ilkel durumda olan sanayi sektörü daha çok gıda maddesi işleme tesislerine dayanır; dokuma ve otomobil montajı gibi kollarda faaliyet henüz yeni kurulma ve gelişme düzeyindedir. hacmi az olan dış ticarette ihracatın büyük bölümünü tarım ürünleri, balık ve balık ürünleri sağlar. ihracattan daima daha fazla olan ithalâtta ise besin maddeleri, içecekler, her türlü makine ve ekipmanlar en önemli yeri tutar. gine bissau’nun ticaret yaptığı ülkeler arasında başta portekiz olmak üzere avrupa topluluğu üyeleriyle amerika birleşik devletleri ve çin halk cumhuriyeti gelir.

bibliyografya: p. b. clarke, west africa and ıslam, london 1984, s. 32-35; r. pélissier, “guinea-bissau, physical and social geography”, africa south of the sahara 1988, london 1987, s. 437-438, 535; d.-m. frémy, quid, paris 1988, s. 926-927; “gine-bissau”, abr., ıx, 456-458.

sırrı erinç


ıı. tarih

gine bissau’nun sınırları içinde yaşayan halkların tarihi, komşu senegalli ve gineliler’in tarihleriyle ortak yanlara sahiptir. burası tamamıyla batılı ülkelerin sömürge politikaları çerçevesinde ortaya çıkmış bir devlet olduğundan tarihi çok gerilere gitmez. uzun yıllar mali imparatorluğu’nun sınırları içinde kalan bu bölgenin iç kesimlerinde xvı. yüzyılın ortalarında gabu krallığı doğmuş ve bu krallık 1867 yılına kadar ayakta kalmayı başarmıştır. xv. yüzyılın ortalarında portekizliler ticaret üsleri kurmak amacıyla ülkenin batısındaki bissagos adalarına çıkmışlarsa da önceleri yerli halkın direnişi karşısında pek tutunamamışlar, ancak xvı. yüzyılda adalara ve anakaranın sahil bölgelerine yerleşebilmişlerdir.

portekizliler, brezilya’daki şeker kamışı çiftliklerinde ihtiyaç duyulan iş gücünü bu bölgeden sağladıkları kölelerle karşılıyorlardı. kölelerin yanında balmumu, fildişi ve deri de önemli ticaret emtiası idi. özellikle köle ticareti ingiliz, fransız ve hollandalı tüccarları buraya çekiyor, bölgenin iç kesimlerinde yaşayan kabileler arasındaki savaşlar da sömürgecilerin yayılmalarını kolaylaştırıyordu. xvı. yüzyılın sonlarına doğru kıyı kesiminde kurdukları ticaret merkezleri zamanla birer şehir haline gelen portekizliler, xıx. yüzyılın başında burayı kendi hâkimiyet alanları olarak ilân ettiler ve köle ticaretinin yasaklanmasından (1836) sonra da yeni gelir kaynakları bulmak amacıyla iç kesimlere yönelerek topraklarını genişletmeye başladılar. ingiliz ve fransızlar’ın da bölgede hâkimiyet kurmak istemeleri portekizliler’le çeşitli anlaşmazlıkların ortaya çıkmasına yol açtı. sömürgeci güçler arasında sürdürülen görüşmeler sonunda ingilizler 1870’te bölgeden çekildiler. 1879’da portekiz ginesi adı verilen bugünkü gine bissau, portekiz’in cabo verde (yeşilburun) adaları kolonisi’nden ayrılıp merkezi bissau olan bir vilâyet haline getirilerek doğrudan lizbon yönetimine bağlandı; 1886’da da fransızlar’la ülkenin sınırlarını belirleyen bir antlaşma imzalandı. portekiz’in hâkimiyetini ülkenin iç kesimlerine yayması ve buraları sömürgeleştirmesi kolay olmadı; bazı kabilelerin sömürgecilere karşı direnişleri 1936 yılına kadar devam etti. iç kısımlarda yaşayan müslüman fûlânîler, sömürge idaresi ve onun ekonomik genişlemesiyle uyum sağlayan ilk grup oldu. bu durum müslümanların yönetimde görev almalarına imkân verdi ve çoğunun şehir merkezlerine göçmesine yol açtı.

1930’a kadar portekiz’in bir vilâyeti olarak kalan portekiz ginesi bu tarihte müstakil bir sömürge haline getirildi; 1951’de ise yeniden eskisi gibi vilâyet yapıldı. portekizler burada şeker kamışı ve yer fıstığı üretimine öncelik tanıyarak başka ürünlerin yetiştirilmesine izin vermediler.

portekiz’de 1932’de iktidara gelerek “estado novo” (yeni devlet) adıyla bir diktatörlük idaresi kuran ve ülkeyi 1968’e kadar devletçi zihniyetle yöneten antonio de oliveira salazar, sömürgelere de her türlü ekonomik kaynağı portekiz ekonomisine aktaracak şekilde bir baskı rejimi uyguladı. ıı. dünya savaşı’ndan sonra gerek bu rejimin etkisiyle, gerekse afrika’da başlayan bağımsızlık eğilimlerinin burada da kendini göstermesiyle 1956’da portekiz yönetimine karşı mücadele vermek üzere amilcar cabral’ın önderliğinde partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde (paıgc) adlı bir örgüt kuruldu. 1959 yılında bissau limanı’ndaki işçilerin başlattıkları grevin sömürge idaresi tarafından kanlı şekilde engellenmesi, pasif bağımsızlık hareketinin silâhlı eyleme dönüşmesine yol açtı ve bir süre sonra teşkilâtlanan partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde gerillaları askerî hedeflere karşı saldırıya geçtiler. 1962’de ise gine’nin de yardımıyla resmen silâhlı mücadele cephesi açıldı. portekiz buna son derece sert ve kanlı şekilde cevap verdiyse de her geçen gün partinin başarılarının artmasına engel olamadı. partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde portekizliler’den kurtardığı bölgelerde, yüzyıllardır ihmal edilmiş olan halkın okuma ve yazma öğrenmesi için okullar açtı ve uzman yetiştirmek için yurt dışına öğrenci gönderdi. sağlık sorunlarının çözümü için dispanserler kurdu. ekonomik alanda da önemli değişikliklere gitti ve sömürgecilerin ekimine izin vermedikleri ziraî bitkileri serbest bırakarak yetiştirilen ürünlere çeşitlilik getirdi.

1971’e kadar ülkenin büyük bölümünde hâkimiyet kuran partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde’nin lideri amilcar cabral bağımsızlık ilân etmeye hazırlanırken gine’nin başşehri konakri’de bir suikast sonucu öldürüldü (20 ocak 1973). bu olay bağımsızlığın ilânını biraz geciktirdiyse de önleyemedi ve partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde 24 eylül 1973 günü gine bissau adıyla yeni devletin kurulduğunu açıkladı. nisan 1974’te portekiz’de demokrasiye dönüşü sağlayan darbeden sonra iktidara gelen hükümet partido africano da ındependência da guiné-bissau e cabo verde ile görüşmelere başlama kararı aldı ve arkasından ülkedeki portekiz yönetimine son veren antlaşmayı imzalayarak gine bissau’nun bağımsızlığını tanıdı (10 eylül 1974).

bağımsızlık sonrasında amilcar cabral’ın üvey kardeşi olan eski gerilla liderlerinden luis de almeida cabral devlet başkanlığına getirildi ve rejim marksist-leninist çizgiye oturtularak otoriter tek parti idaresi kuruldu. öncelikle sömürge döneminde ihmal edilen ekonomi, eğitim ve sosyal meselelere el atıldı. dış işlerinde bağlantısızlık politikası izlenmekle beraber sovyetler birliği ve demokratik almanya’dan askerî yardım alındı. ekonomik yardımlar ise daha çok birleşmiş milletler’den ve bazı avrupa ülkeleriyle küveyt ve suudi arabistan’dan sağlandı. 1978’den itibaren de sömürge döneminden kalan kin ve nefrete rağmen portekiz’le ilişkilerin geliştirilmesine çalışıldı. 14 kasım 1980’de gerçekleştirilen bir darbeyle cabral devrildi ve joao bernardo vieira yeni lider oldu. 1984’te millî halk meclisi tarafından yeni anayasa kabul edilerek on beş üyeli devlet konseyi kuruldu. 1980’li yıllarda ülke ciddi ekonomik ve sosyal meselelerle karşı karşıya kaldı. merkezî planlama ile yönlendirilen ekonominin 1987’den itibaren liberalleştirilmesi için bazı çalışmalar başlatıldı. ekonomi üzerindeki devlet kontrolü gevşetilirken tek parti yönetimine son verildi. haziran 1990’da yapılan seçimlerde iktidar partisi çoğunluğu aldı ve vieira yeniden devlet başkanı seçildi. gine bissau’nun senegal ile bazı sınır ve karasuları konularında anlaşmazlıkları bulunmakta ve zaman zaman aralarında silâhlı çatışma çıkmaktadır.

bibliyografya: türkaya ataöv, afrika ulusal kurtuluş mücadeleleri, ankara 1975, s. 357-365; c. lopes, guinea bissau. from liberation struggle to ındependent statehood, london 1987; t. young, “guinea bissau; recent history”, africa south of the sahara 1988, london 1987, s. 536-537; r. hallet, africa since 1875, delhi 1989, s. 400-401; j. cunnigham, “the colonial period in guine”, tarikh, vı/4, nigeria 1980, s. 31-46; “gine-bissau”, abr., ıx, 458; “gine-bissau”, memo larousse, istanbul 1991, ıı, 462.

davut dursun *
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.