barok

2. (Tematik)
(resim, heykel, mimarlık) oylumlu sanatlarda arkaik'i izleyen klâsikten sonra son üslã»p basamağı. genel bir üslã»p adı olduğu halde, daha çok avrupa'daki 1600-1750 yılları arasındaki resim, heykel ve mimarlık üslã»bu için kullanılmıştır. barok sözcüğü, portekizce "düzenli olmayan inci" anlamına gelen "barocco"dan yapılmıştır. barok üslã»bu, dağınık, yüklü, şişkin biçimlerin aşırı ölçüde yığılmasıyla kendini gösterir. 17. y.y.'da avrupa'da kuvvetlenen krallık gösteriş severliğinin gereksindirdiği bir büyüklük, görkemlilik, renklilik ayrıca bu üslã»bun özellikleridir. ancak bu özellikleri helenistik sanatta, hint ştupa ve pagodlarında, inka, aztek uygarlığı yapıtlarında da görüyoruz. bu yüzden avrupa'nın 17. ve 18. y.y. barok sanatı, aslında barok üslã»bu örneklerinden yalnız bir tanesidir.
lat.: barocco ing.: baroque fr.: baroque alm.: barock
devamını gör...
4. (Tematik)
avrupa'da yaygınlaşan sanatta bir anlatım biçimidir. başlangıcı ve bitişi için kesin bir tarih verilememekle birlikte 16. ve 18. yüzyıllar arasında oluşup şeklini almış bir dönemdir. mimarlık, müzik, resim ve heykelin etkileyici temalar altında birleştirilmesi amacını güder. abartılı hareket duygusu ve net gözüken detayları ile dönemin müzik ve edebiyatında da kendini gösterir. yoğun bir etki bırakan bu anlatım biçimi kendi alanında fazla eser verildiğinden bir dönem adı olarak anılmaya başlanmıştır. 1600'lerde roma'da kilise etkisinde doğmuşsa da tüm avrupa'ya yayılmıştır.
devamını gör...
5. (Tematik)
müzik alanında barok çağı 1550 yıllarında başlamış, 1600â’den sonra yayılmış, çağın öbür sanatlarındaki renk ve süsleme gösterişi, italyan madrigalinin kromatik armonisinde, venedikli bestecilerin birden çok koro için yazdıkları yapıtlarda belirmiştir. barok eğilimlerine uygun müzik yazmış besteciler arasında gabrieliâ’ler, schütz, buxtehude, bir sınıra kadar bach, haendel, rameau ve lully gösterilebilir.
devamını gör...
6. (Tematik)
avrupa'daki reform hareketlerinden sonra protestanlar her şeyin sadesini (özellikle ibadethane ve yapılarda) tercih ederken, katolikler buna karşı olarak aşırı süslemeyi tercih etmişlerdi ve bu hzılı hareket o dönemde hemen "barok" olarak adlandırıldı, çünkü katolikler her şeyi ama her şeyi aşırı süslüyorlardı.
devamını gör...
9. (Tematik)
avrupa'daki reform hareketlerinden sonra protestanlar her şeyin sadesini (özellikle ibadethane ve yapılarda) tercih ederken, katolikler buna karşı olarak aşırı süslemeyi tercih etmişlerdi ve bu hzılı hareket o dönemde hemen "barok" olarak adlandırıldı, çünkü katolikler her şeyi ama her şeyi aşırı süslüyorlardı.
devamını gör...
10. (Tematik)
barok aslında ihtişam, göz kamaştırma, debdebe, tutku ve dışavurumun doruğa ulaştığı bir ifade gücüdür. barok mimariyi tek kelime ile özetleyecek olsaydık bu kelime kesinlikle 'abartı' olurdu.
devamını gör...
11. (Tematik)
--- alıntı ---

barok mimari avrupa'da iki fonksiyonu yerine getirmiştir. bunlardan bir tanesi halkın karşısında devletin somutlaştırılması ve resimleştirilmesidir. uzun monumental geniş merdivenlerle çıkan binaların fasadı, yani ön cephesi, gayet hoş süslemelerle insanın gözünü almaktadır. devlet muhteşem fakat o derecede de cana yakın binalarda somutlaşmaktadır ve devlet adeta kendini kitleye kabul ettirmektedir.

--- alıntı ---
devamını gör...
13. (Tematik)
müzik alanında barok çağı 1550 yıllarında başlamış, 1600'den sonra yayılmış, çağın öbür sanatlarındaki renk ve süsleme gösterişi, italyan madrigalinin kromatik armonisinde, venedikli bestecilerin birden çok koro için yazdıkları yapıtlarda belirmiştir. barok eğilimlerine uygun müzik yazmış besteciler arasında gabrieli'ler, schütz, buxtehude, kısmen bach, haendel, rameau ve lully gösterilebilir.
devamını gör...
14. (Tematik)
rönesans sonrasında avrupa'da yaşanmış sanat akımı. mimari alanda avrupa'dan bir kaç asır evvel anadolu'da bazı yapılarda görülmüş. sivas'ta, adil melike sultan şifahanesinin kapısı buna örnek gösterilir.
devamını gör...
19. (Tematik)
barok. avrupa’da xvı. yüzyıl sonunda doğan bir sanat üslûbu.

maniyerizmi takip eden karşı reformasyon hareketlerine bağlı olup xvııı. yüzyıl ortalarına kadar devam etmiştir. baroque kelimesinin portekizce’de gayri muntazam incilere verilen barroco isminden veya barok sanatın öncülerinden olan italyan ressam federigo baroccio’nun (ö. 1612) soyadından alındığı sanılmaktadır (bkz: webster’s third, s. 178). barok kelimesinin, bu üslûbun fransızlar’ın klasik zevk anlayışına ters düşen gösterişli, abartmalı ve kurallara uymayan tarzı sebebiyle önceleri küçültücü görülen anlamı, xıx. yüzyılda bu üslûbun güzelliğinin anlaşılmasından sonra değişmiştir. antikiteden çok şey alan barokta kahraman ideali hıristiyan düşünce sistemi ile kaynaştırıldı. mutlakiyetçilik, Allah’ın yeryüzündeki temsilcisi olarak kabul edilen krala bağlandı (fransa’da xıv. louis, italya’da papalar gibi) ve barokun ana prensiplerinden biri haline getirilip çeşitli avrupa ülkelerinde değişik biçimlerde uygulandı.

michelangelo’ya barokun babası unvanını kazandıran floransa’daki laurenziano kütüphane binasında mimari elemanların arasındaki denge bilinçli bir şekilde bozulmuş ve kendine has bir hareketlilik kazandırılmıştır. cizvitler’in ana kilisesi olan roma’daki ıı gesu kilisesi’nde yeni mekân anlayışıyla kullanılagelen mimari elemanların bir sentezi görülür. yine roma’da s. carlo alle quattro fontana veya s. maria della pace kilisesi’nde görülen kırık pencere alınlıkları, binaların iç ve dışındaki ışık-gölge oyunlarının yanında konkav ve konveks duvar alanları, kubbelerde dairenin yerini dikine veya yatay ovalin alması gibi yenilikler geldi. bu köklü değişikliklerin yanında barok mimarinin en önemli özelliklerinden biri de yapı sanatının heykel, süsleme ve resim ile ayrılmaz bir bütün halini alması ve süslemede yoğun bir şekilde, (s) ve (c) formlarının, istiridye kabuğu motiflerinin ve altın yaldızın kullanılışıdır. büyük saraylar ve köşkler havuz, fıskıye, kanal gibi su elemanları ile zenginleştirildi ve hareketlendirildi. barok sarayların en güzel örneğini teşkil eden paris yakınındaki versailles sarayı, uzun süre gerek avrupa’nın gereksedünyanın çeşitli ülkelerinde yeni yapılan saraylara örnek oldu.

yeni konularıyla olduğu kadar başladığı, bittiği yerleri sade ve kesin bir şekilde sınırlanmamış açık kompozisyonları ile de dikkat çeken barok resim dengeli rönesans resimlerinden ayrılır. kubbe resimlerinde sanki kubbenin mimari yapısı göğün sınırsızlığına açılır ve figürler gök kubbenin kenarlarından aşağıdaki seyircilere bakarlar veya bulutlar arasında uçuşurlar. bu devirde hareketli figürlere ve ışık-gölge oyunlarına yer veren resim sanatı, büyük boyutlu tablolarla olduğu kadar duvar resimleriyle de sarayların ve kiliselerin süslenmesine yardımcı oldu. dinî konuların yanında allegorik ve mitolojik konuların da işlendiği barok resimde carravaggio, rubens, velasquez, tintoretto, rembrandt, vermeer, borromini ve bernini en ünlü isimlerdir.

avrupa’nın doğu komşusu osmanlı imparatorluğu’nun geniş topraklarında barok sanat kendine has özellikler gösterir. barok resim, avrupa sanat akımlarından çok ayrı bir yönde ve islâmî sanat gelenekleri çizgisinde gelişme gösteren osmanlı resmi üzerinde hemen hemen yok denecek kadar az etki yaptı. ancak durum mimari ve dekoratif sanatlar için aynı olmadı. ııı. ahmed’in paris’e sefir olarak gönderdiği yirmisekiz çelebi mehmed efendi’nin orada gördüğü sarayları, köşkleri ve onların bahçelerini anlatan yazıları istanbul’da büyük bir merak uyandırdı. bu dönemin lükse düşkün çevrelerinde fransız saray ve bahçelerinin benzerlerini yapmak arzu ve modası doğdu. bu merak saraydan etrafa doğru genişleyen halkalar gibi dalga dalga bütün imparatorluğa yayıldı. saray mimarlarının avrupa’da yeni yeni gelişen bu sanat akımını tanımaları ve oradakilere benzer saraylar, bahçeler yapabilmeleri için kitaplar ve planlar getirtildi. bugün birçoğu topkapı sarayı müzesi kütüphanesi’nde bulunan bu belgeler, xvııı. yüzyıldan itibaren osmanlı mimarisinde ve dekoratif sanatlarında görülen değişikliklerin ana kaynağını oluşturmuştur. türk zevk ve sanat geleneğinin bu yeni kaynakla birleşmesi, tamamen kendine has bir karaktere sahip olan türk barok üslûbunu doğurmuştur.

istanbul’da kâğıthane yeni fikirlerin uygulandığı bir alan oldu. kâğıthane deresi, fransız saray bahçelerindekilere benzer şekilde kanal içine alındı ve yer yer setler yapılarak havuzlar oluşturuldu. suyun balık kabartmaları arasından dolanıp setlerin üzerindeki mermer çanakların birinden diğerine dökülmesi gibi oyunlar planlandı. kanalın kıyılarına sâdâbâd kasrı gibi padişah mâlikâneleri ile saray erkânı için boy boy ve çeşit çeşit köşkler yapıldı. ııı. selim ve annesinin topkapı sarayı haremindeki daireleri, yine topkapı sarayı’nda bulunan lala mustafa paşa köşkü sivil barok mimarisinin en güzel örnekleridir. yüklük ve dolaplarla vitraylı tepe pencerelerinin çeşitli süslemelerinde uygulanan üslûp, saray dışında olduğu kadar osmanlı imparatorluğu’nun her köşesinde ev mimarisiyle birlikte yayılmıştır.

dolmabahçe, beylerbeyi, yıldız saraylarında ve daha birçok geç dönem köşk ve kasırlarıyla büyük konaklarda görülen çift kollu merdivenler ve mimari süslemeler eklektik üslûbun içindeki barok özelliklerdir. bu karışık üslûptaki binaların arasına, beylerbeyi sarayı’nın deniz tarafında dalgalanan çatılarıyla yer alan bir çift küçük köşk de girer. yeni çırağan sarayı da karma üslûbunda barok unsurlara sahiptir. çoğu abdülaziz ve ıı. abdülhamid zamanında yapılmış olan yıldız sarayı’nın muhtelif köşklerinde de durum farklı değildir. gerek istanbul gerekse imparatorluğun diğer bölgelerindeki evlerde yerli mimari geleneklerine bağlı kalınmıştır. barok etki daha çok duvar süslemeleriyle tepe pencerelerin vitraylarında (s) ve (c) kıvrımları, akantus yaprakları ve volütlü hatlar şeklinde bulunur. topkapı sarayı harem dairesi’ndeki ııı. selim’in odasında olduğu gibi türk odasının baş süslemelerinden duvar hücreleri, sakça gözleri ve klasik sivri kemerler barok eğim ve dilimlerle yeni bir hareket kazanır.

ilk barok cami olan nuruosmaniye (1748-1755), yarım daire avlusu ile geleneksel cami mimarisinden ayrılır; ayrıca bu yapıda avluda bulunması gereken şadırvana da yer verilmemiştir. nuruosmaniye, külliyenin bütününe hâkim planıyla caminin bir kaideye oturtulup yükseltilmesiyle ve konsol, silme, kornişlerdeki süsleme kompozisyonları ile artık yeni fikirlerin dinî mimari için de kabul edildiğini ve uygulanma alanı bulduğunu ortaya koyar. korniş ve konsollarda tek veya çift kıvrımlı volütlerin görülmesi,silme profillerindeki değişiklikler, kubbelerin yüksek birer kasnağa oturtulması ve yuvarlak veya oval pencereler de barokun getirdiği özelliklerdir. bu özellikler, gerek yapının esas bünyesinde gerekse ayrıntılarında olmak üzere fâtih külliyesi içindeki nakşidil sultan türbesi’nde de bulunur. istanbul’da zeynep sultan, lâleli, nusretiye, üsküdar’da yeni vâlide sultan, selimiye, bursa’da emîr sultan ve konya’da aziziye camilerinde barok üslûbun getirdiği yenilikler uygulanmıştır. istanbul’da küçük efendi tekkesi de oval orta mekânı ile barok üslûbun tarikat mimarisindeki örneğidir.

topkapı sarayı’nın bâb-ı hümâyun’u ve ııı. ahmed çeşmesi’nin hemen yanına rastlayan ayasofya hünkâr dairesi’nin kapısı, alay köşkü ve karşısındaki bâb-ı Âlî, bulundukları çevrelere yeni bir hava katan eserlerdir. türk baroğunun türk sanatına kazandırdığı yeni görüntülerden biri olan cami avlularının ortalarındaki şadırvanların dalgalı veya geniş saçaklarının benzerleri ııı. ahmed, tophane, üsküdar ve azapkapı çeşmeleri gibi meydan çeşmeleriyle yıldız sarayı bahçesindeki çeşmede bulunmaktadır. maçka’daki ıı. abdülhamid ve küçüksu çeşmelerinde olduğu gibi daha sonraki çeşmelerde gövde biraz küçülmüştür.

türbelerin sokağa bakan köşelerine yapılan sebiller duvar yüzeyinden yuvarlak biçimde dışarı taşarak ajurlu şebekeleri ve geniş saçaklarıyla şehre güzellik katarlar. eyüp’te vâlide mihrişah sultan, lâleli’de koca râgıb paşa, mercan’da beşir ağa, gülhane parkı’nın karşısında zeynep sultan camii’nin yanına taşınmış olan ı. abdülhamid ve nuruosmaniye sebilleri başlıca örneklerdir. barok üslûbun kendini hissettirdiği istiridye kabuğu motifi, şehzade camii civarındaki ayşe sultan ve üsküdar nuhkuyusu semtinde alacaminare camii arsasının üst tarafında bulunan hüsâmeddin ağa çeşmelerinde görülür. ııı. ahmed ve tophane çeşmelerinde ise avrupa’da sık rastlanan çiçek demeti, rozet, çiçekli vazo ve meyve doldurulmuş ayaklı kap motifleri yer almaktadır ki bunlar aynı zamanda türk baroğunun dikkati çeken özellikleridir ve mezar taşlarına da yansımışlardır.

bibliyografya:

webster’s third, s. 178; celal esad arseven, türk sanatı tarihi, istanbul 1954, ı; doğan kuban, türk barok mimarisi hakkında bir deneme, istanbul 1954; a.mlf., architecture of the ottoman period, the art and architecture of turkey (nşr. ekrem akurgal), new york 1980, s. 137-169; g. goodwin, a history of ottoman architecture, london 1971; oktay aslanapa, turkish art and architecture, london 1971; ayda arel, onsekizinci yüzyıl istanbul mimarisinde batılılaşma süreci, istanbul 1975; nurhan atasoy, 17. ve 18. yüzyıllarda avrupa sanatı, istanbul 1976; günsel renda, “europe and the ottomans”, akten des xxv. ınternationalen kongresses für kunstgeschichte “europa und die kunst des ıslam” wien 4-10 september 1983, wien 1985, s. 9-32; aptullah kuran, “türk barok mimarisinde batı anlamında bir teşebbüs küçük efendi manzumesi”, ttk belleten, xxvıı/107 (1963), s. 467-470; semavi eyice, “kâğıthane-sâdâbâd-çağlayan”, taç, ı/1, istanbul 1986, s. 29-36; gül irepoğlu, “topkapı sarayı müzesi hazine kütüphanesindeki batılı kaynaklar üzerine düşünceler”, topkapı sarayı müzesi yıllığı, ı, istanbul 1986, s. 56-73.

nurhan atasoy *
devamını gör...
20. (Tematik)
1600 ile 1750 yılları arasında avrupa'da uygulanan bir sanat üslubudur. barokta bütün formlar şişirilmiş ve çıkıntılar haline gelmekte ve yüzeyler girintili çıkıntılı biçimde düzenlenmektedir. bu tarz önce mimaride, sonra heykelde görülmesine rağmen, barok eğilimi önce michelangelo'nun şişkin formlu heykellerinde gözlenmiştir. heykelle mimari yapı, birbirine tamamen kaynaşmış durumdadır.
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar