amadeus

1 /
Hem keyif veren hem de bilgi sahibi yapan bir film.

8 dalda Oscar ödülü kazanmış, Müzik konusunda çok büyük bir yeteneğe sahip olan Amadeus Mozart ile Antonio Salieri’nin ilişkisini anlatan bir başyapıt. Sanat ile sanatçının kişiliği arasındaki ilişkiye odaklanan bir klasik.
filmle ilgili bazı püf noktalarını aktarmaya çalışacağım
--! spoiler !--

- mozart'ın filme özdeşleşen kahkahası. mozart'ın kendine has bir gülüşü olduğu ve patavatsızca bunu patlattığı anlar olduğu kitaplarda geçiyor. yönetmen de tom hulce'den özel bir şey istemiş. ortaya bu kahkaha çıkmış.

-dikkatli izleyiciler mozart'ın filmde ara ara dizlerini ovduğunu göreceklerdir. gerçekten de ömür boyu ızdırabını çekeceği bir romatizma hastalığı vardı.

- salieri rolündeki murray abraham çoğu kişice yahudi olarak bilinse de aslen suriye süryanilerindendir. bize yakın bir fizyonomisi vardır.

-filmde sürekli osuruk, bok, kıç yeme esprileri yapan mozart'ın gerçek hayatta da böyle biri olduğunu biliyoruz. lardeşine yazdığı mektuplarda osurmanın faydalarından bol bol bahsediyor.

-imparator josef 2 rolündeki jeffrey jones fiziksel olarak gerçekten de imparatora korkutucu şekilde benziyor. hulce ve abraham'ın mozart ve salieri ile pek benzer tarafı yok.

- imparatorun huzurunda krallığın siparis edeceği beste italyanca mı almanca mı olmalı tartışması yapılırken italyan asıllı saray müzisyenlerinin ingilizceyi italyan aksanıyla konuşması, danışman chamberlain'in ise tam bir ingiliz aksanıyla konuşması muhteşemdir. tabi bir tek imparatorun amerikan aksanıyla konuşması olmamış elbette.

-filmin bir yerinde josef 2 kız kardeşim toinette artık bana kendi halkından korktuğunu söylemişti der, figaro oyunu sebebiyle. mevzu bahis toinette, tahmin edileceği üzere marie-antoinette'tir. hani ekmek bulamazlarsa pasta yesinler dediği iddia edilen kraliçe.

-filmin sonunda amadeus'un cesedinin adeta bilmem ne leşi gibi bir çukura atılması oldukça etkileyici ve trajik bir tarzda anlatılsa da mesele öyle değildir. mozart öldüğünde constanza ağır hastaydı . iyileştiği vakit kabristana gittiğinde görevliler bu isimde birinin olmadığını söylediler. dolayısıyla mozart'ın mezarının yeri belli değil. bugün mezarlıkta temsili bir mezar ve büst bulunuyor.

-amadeus'un piyanoyu tersten çaldığı ve o bazı ünlü bestecilerin tarzını taklit ederek insanları güldürdüğü sahnede piyanonun dibinde gözlerini dikmiş ona bakan bir oğlan çocuğu vardır. bunun da beethoven olduğu gayet açık.

-don giovanni başlığında da değindim. bu karanlık eserin filmde gösterildiği gibi çok büyük başarı kazanmamasına şaşırmamak lazım. zira mozart'ın o neşeli çocuksu tarzından çok uzaktır, dini eserlerindeki gibi melankolik de değildir. adeta bir balyoz gibi her notası insanın ruhuna iner. yalnız don giovanni'nin babasının sözünü dinlemediği için kendisini suçlu hisseden amadeus'un alter egosu olup olmadığı tartışmalı bir durum. bence amadeus'un yazarı peter schaffer'in hikayeyi kurgulamak için geliştirdiği bir şey. filmin can damarı da bu sahnedir. salieri'nin sonunda tanrı'yı yenmenin yolunu bulmuştum dediği kısım.

--! spoiler !--
evvelki entrylerde filmin bir biyografi olduğu söylenmiş ki bu çok yanlış. filmi dini-ahlaki açıdan okumak gerekir ki insan-şeytan çekişmesi son derece bariz bir şekilde hissettiriliyor. maalesef director's cut olarak internete düşmüş versiyonlarıyla zamanında benim dvd'de izlediğim versiyon arasında filmin anlaşılmasında tamamen farklı noktalara gidebiliecek birkaç sahne var. o yüzden izlemiş olanların mümkünse director's cut versiyonundan uzak durmasını tavsiye ederim. tabi altyazı okuyamayıp türkçe seslendirmesinden hele ki tv gösteriminden izleyenler haremi tarif ederken ''bir tür genelev'' ifadesini kullanan salieri'nin repliği dahil birçok ince espri ve göndermeyi sansürden ötürü duymayacaklardır.

--! spoiler !--

iki versiyondan lüzumsuzca uzun olanında mozart'ın salieri'nin platonik aşkla bağlı olduğu ama tanrı'ya verdiği bekaret yemininden ötürü ilişmediği opera sanatçısı kadının mozart'la yakınlaşması uzun uzun gösterilir.

constanza mozart, salieri'nin yanına eşinin eserleriyle gelip bunları bir inceler misiniz dediği sahne, bence filmin can damarlarından birisidir ki antonio salieri her sayfayı açtığında baktığı eseri biz arka fonda duyarız. sonunda notalardaki vehbi kabiliyetten vecde gelip gözyaşı döktüğünde, cezbeden sayfalar elinden kayar düşer. bayan mozart, beğendiniz midiye sorar: salieri muhteşem çalışmalar der. ancak yayınlayacak mısınız dediğinde salieri kin içinde sayfaların üstüne basıp odayı terkeder. ebu cehil gibi reddeder. director's cut versiyonunda ise bayan mozart, salieri'nin karşısında soyunarak eşinin eserlerinin sahnelenmesi için her şeye razı olduğunu göstermek ister. bu versiyon filmin tüm felsefesini değiştiren bir durumdur.

--! spoiler !--

filmdeki diğer göndermeleri anlayabilmek için biraz klasik müzik, biraz tarih biraz da dinsel metinlerden haberdar olmak lazımdır. sihirli flüt operetinin meşhur aryası ''der hölle rache'' nin ilhamını kaynanasının dırdırını dinlerken alması bu tatlı göndermelere bir örnektir. zira gece kraliçesi karakteri o aryada kızına, damadını öldürme talimatı vermektedir. yalnız aryanın almanca orijinalinden değil de muhtemelen amerikalı izleyici manayı anlasın diye ingilizce söylenmesi eserden çok götürmüş. buna mukabil don giovanni operasının commendatore karakterince söylenen aryası ki operanın da son sahnesidir, benim internet versiyonlarında izlediğim gerçek opera sahnelemelerinin ötesinde bir mizansene sahiptir.
Miloš Forman filmi amadeus'un sound track'i



01. W.A. Mozart - Symphony No. 25 in G minor, K. 183; 1st movement 00:00:00
02. W.A. Mozart - Eine Kleine Nachtmusik (Serenade), K. 525; 1st movement 00:07:51
03. Giovanni Battista Pergolesi - Stabat Mater, Quando Corpus Morietur and Amen 00:13:32
04. Simon Preston and W.A. Mozart - Salieri's March turned into Non piu andrai (from Le nozze di Figaro, K. 492) 00:17:51
05. W.A. Mozart - Serenade for Winds; K. 361; 3rd movement" - 00:19:43
06. W.A. Mozart - The Abduction from the Seraglio, K. 384, Chorus of the Janissaries (arr.) / Ich mochte wohl (Ein Deutsches Kriegslied), K. 539 (arr.) - 00:25:52
07. W.A. Mozart - The Abduction from the Seraglio, K. 384, Turkish Finale" - 00:30:17
08. W.A. Mozart - Mass in C minor; K. 427, Kyrie - 00:31:45
09. W.A. Mozart - Concerto for Flute and Harp, K. 299; 2nd movement 00:38:15
10. W.A. Mozart - Symphony No. 29 in A, K. 201; 1st movement, allegro moderato - 00:46:48
11. W.A. Mozart - Adagio in C minor for Glass Armonica, K. 617 - 00:52:31
12. W.A. Mozart - Concerto for Two Pianos, K. 365; 3rd Movement - 00:58:34
13. W.A. Mozart - Symphonie Concertante, K. 364; 1st movement - 01:05:48