epistemoloji

1 /
bilginin ne olduğuyla, yani bilgi tanımıyla ilgili bilim dalı.
edmund gettier'in ''gerekçelendirilmiş doğru inanç bilgi midir?'' adlı makalesinde çağdaş epistemoloji literatüründe geleneksel bilgi tanımı kabul edilen ''gerekçelendirilmiş doğru inanç bilgidir.'' tanımına yaptığı itiraz çağdaş epistemoloji'deki tartışmaların odak noktasıdır. gettier'in ilgili tanıma yaptığı itiraz, platon'un theaetetus eserinde sokrates'ın doğru inanç tanımına yaptığı itiraza benzemektedir:
bir hakim suçsuz bir zanlıyı bir avukatın yalana dayanan savunmasına kanarak suçsuz kabul ettiğinde o hakim suçsuz kişinin suçsuz olduğunu bilmiyordur. sokrates'a göre bu durumda hakim suçsuz kişinin suçsuz olduğuna inanıyordur ve bu inancı doğru inançtır ama aynı hakim suçsuz kişinin suçsuz olduğunu bilmiyordur. dolayısıyla her doğru inanç bilgi olmadığından bilgiye doğru inanç denemez.
Ancak, William Kingdon Clifford'un ''Bir şeye yetersiz delile dayanarak inanmak, herkes için, her zaman ve her yerde yanlıştır.'' sözü dikkate alınarak doğru inancın doğruluğuna yeni bir özellik kazandırıldığında, yani; doğru inanç, bir önermeye yeterli delile dayanarak inanma olarak tanımlandığında Sokrates'ın ''Doğru inanç bilgidir.'' tanımına yaptığı itirazdan ve Gettier'in geleneksel bilgi tanımına yaptığı itirazdan etkilenmeyen bir ''Doğru inanç bilgidir.'' tanımı elde etmek mümkün. Çünkü söz konusu örnekte hakim yetersiz delile dayanarak suçsuz zanlının suçsuz olduğuna inanmaktadır. Aynı durum Gettier örneklerinde de geçerlidir.
bilgi bilimi ya da bilgi felsefesi de denen, felsefenin en zor dalıdır. felsefi bilgisi olmayan bir insanın zihnini fazlasıyla zorlar, sürekli sorgulama mekanizması çalışır, kişiyi anlam ve cevap arayışına sürükler. gerçi diğer felsefe dallarında da aynı özellik var ancak epistemoloji bunlara kıyasla daha zor geldi bana. metafizik de var elbette felsefenin içinde ama asıl metafizik doğaüstü şeyleri konu almamaktadır. asıl metafizikte daha önce de felsefecilerin belirttiği gibi "sayılar ve önermeler gibi soyut nesneler var mıdır", "nedensellik gerçekliğin bir parçası mıdır, bir şeyin diğerine neden olması ne demektir, nedensellik varoluşun temelinde olan bir şey midir, yoksa ondan daha temel şeylerden dolayı ortaya çıkmış bir şey midir", "zaman nedir, gerçek midir, zaman akar mı, geçmiş ve gelecek arasında gerçekten bir fark var mı", "tek tek varlıkların ötesinde; kırmızılık, yuvarlaklık, sıcaklık, esneklik gibi, varlıklar tarafından tarafından paylaşılmakta olan tümeller var mıdır", "bir şeyin doğru olması ne demektir, doğruluk bir özellik midir, doğru olan nedir", "neden hiçbir şey yerine bir şeyler var", "var olmak ne demektir, bir şeyin varlığını kabul etmek ne anlama gelir" ve türevi gibi temel sorular yer almaktadır.
ilimde ilerledikçe bilinmeyenlerin çokluğu öğrenilir. ilme düşkün insan bu noktada yılmak yerine bilenir ve azmi artar. bilgin ile bilge arasındaki fark burada ortaya çıkar. bilgin belirli bir alanda öğrendikleriyle yetinen bilge ise hikmet denilen deryaya kulaç atan kişidir. islâm dünyası kültüründe bilgelik methü sena edilir, hikmet deryasının zirvesinde ise resûlullah muhammed (salat ve selam olsun ona) vardır. o (s.a.v) allah tarafından eğitilmiş kişidir. ne mutlu onu hakkıyla anlayıp hakkıyla izinden giden mü'minlere...
--- alıntı ---

epistemoloji, bilginin doğası, kapsamı ve kaynağı ile ilgilenen felsefe dalıdır. bilgi felsefesi olarak da adlandırılmaktadır.
ilk çağlarda thales gibi filozoflar metafizik ile ilgileniyorlardı. evrenin salt maddesinin bulunması temel bir amaç olmuştu. ama bu konularda herkesin vardığı farklı fikirler, fikirler arasındaki çelişkiler filozofların insana, dolayısıyla akıl ve bilgiye yönelmesine yol açtı. bu da insanın bilgilerinin doğruluğunun sorgulanmasına neden oldu. böylece bilgi felsefesi doğmuş oldu.
terimler değişiktir: episteme, bilgi ve gnosis, bilim ve logos, öğreti kelimelerinden epistemoloji, bilgibilim ve gnoseoloji, bilginin bilgisi terimleri; bilgikuramı (theory of knowledge) anlamında kullanılır, bazen philosophy of knowledge, bilgi felsefesi olur. bilginin doğasını, kaynaklarını, kökenlerini, değerini araştırır. bilgisizliğin ne olduğunu araştıran bilgi dalına agnoioloji denir. bilgisizlik örtüsü kavramıyla cehaletbilimi ilgilenmektedir. platon'un bilgi nazariyesinin (kuramının) yetersizliği 1963'de edmund gettier tarafından kanıtlanmıştır. aynı dönemde michel foucault, bilginin kazıbilimini, bilgi ve iktidar biçimlerini araştırmıştır.

--- alıntı ---
insan bilgisinin yapısını ve geçerliliğini inceleyen felsefe dalı.

bilgi felsefesi ile mantık arasında temel bir ayrım vardır. mantık, geçerli usavurmanın biçimsel yapısını inceler ve geçerli çıkarımın ilkelerini ortaya koyar. epistemoloji ise her türlü bilme ediminin yapısıyla ilgilenir. epistemoloji, etik, toplumbilim ve din felsefesi gibi disiplinlerle sürekli iletişim halindedir.

genellikle bilen bir özne ile, bilinen bir özne arasındaki ilişki olarak incelenen bilgi sürecinin bu iki öğesine farklı anlam ve ağırlıkların verilmesi tarih boyunca farklı bilgi felsefesi anlayışlarını doğurmuştur. daha çok nesneye ağırlık veren anlayışlar gerçekçi (realist) özneye ağırlık verenler ise idealist olarak nitelenir. gerçekçi yaklaşım bilginin, nesnesinin dış dünyada gerçekten var olduğunu, idealist yaklaşım ise bilginin, ağırlıklı olarak öznenin kurduğu ve gerçekte var olmayan nesnelere yöneldiğini savunur. bilgi felsefesinin, bu karşıtlık içinde, ortaya çıkan temel sorunu, dış dünyanın gerçekliğidir; bu çerçevede bilgi felsefesi metafizikle yakın ilişki içindedir. bilginin nesnesinin, gerçek olup olmadığı, bilgi içeriğinin dış gerçeklikte bir karşılığının bulunup bulunmadığı, bilmen dünya ile kendi başına, bilgiden bağımsız var olan dünyanın birbirlerine ne, ölçüde uyduğu, aynı temel sorun çerçevesinde irdelenen öteki sorunlardır.

epistemoloji: felsefenin bilişsel süreçlerin oluşumundan ziyade, bilgiyi genel olarak ele alan, bilgiyle ilgili problemleri araştıran, bilginin kaynağını doğasını doğruluğunu, sınırlarını inceleyen bilim dalıdır.

epistemoloji, bilginin doğasını temel özelliklerini, bilginin temel olarak neden meydana geldiğini, bilgi iddialarının nasıl haklandırılacağını, bilginin kuşkuculuk karşısında nasıl temellendirileceğini bilginin kaynağı ve sınırlarını üzerinde yoğunlaşır epistemolojinin dört temel sorunu vardır.

- bilgi'nin kaynağı
- bilgi'nin doğruluğu
- bilgi'nin imkanı
- bilgi'nin sınırları
Bilim felsefesi ile eşanlamlı. Ancak bilim felsefesi bilimlerin tarihini felsefe açısından inceler, Epistemoloji ise çeşitli bilimlerin ilkelerini, varsayımlarını ve ve sonuçlarını eleştirerek inceler, onların mantıksal kökenini (ruhbilimsel değil), nesnel değerini belirlemeye çalışır. (Almancada da epistemoloji, bilgi ögretisi, bilim öğretisi anlamına, gelir, ancak az kullanılan bir terimdir.)