emir çelebi

1. (Tematik)
emîr çelebi. seyyid emîr mehmed çelebi (ö. 1048/1638) osmanlı tıp bilgini, hekimbaşı.

bir anadolu çocuğu olan emîr çelebi ilk tahsilini edirne’de yaptı. ardından mısır’a giderek kahire’de tıp öğrenimi gördü ve orada uzun süre kalıp kalavun-mansûriye hastahanesi’nin başhekimi oldu. 1032’de (1622-23) akdeniz seferine çıkan ve kahire’ye giden kaptanıderyâ receb paşa’nın özel hekimliğini yaptı. daha sonra istanbul’da hassa hekimleri arasına girdi ve kısa zamanda sarayın hekimbaşılığına yükselerek ölümüne kadar ı. mustafa, ıı. osman ve ıv. murad dönemlerinde bu görevi sürdürdü. kendisine eskişehir’in önemli bir kazası olan mihalıççık arpalık olarak verilmişti. kaynaklarda unkapanı’nda bir muayenehane açtığı da yazılıdır. ıv. murad devrinde hekimbaşılık yaparken sadrazam bayram paşa ve silâhdar mustafa paşa başta olmak üzere padişahın çevresinden bazı düşmanlar kazandı. silâhdar mustafa paşa’nın hassa hekimliğine tayin etmek istediği bir yakınına karşı çıkması üzerine padişaha afyon kullandığı ihbar edildi. bunun üzerine ıv. murad, bir satranç maçı sırasında emîr çelebi’ye fazla miktarda afyon yutturarak ve panzehir almasının fayda etmeyeceği derecede oyunu uzatarak onu ölümle cezalandırdı. kaynaklarda hem iyi bir hekim hem de iyi bir âlim olduğu belirtilmektedir. hoşsohbet ve tatlı dilli bir kişi olup iyi satranç bilirdi; bu sebeple ıv. murad’ın musâhibleri arasında yer almıştı. emîr çelebi ayrıca ince zevkli olarak tanınıyordu ve devrinin meşhur bir lâle meraklısıydı.

bazı eserleri bulunan emîr çelebi, özellikle enmûzecü’t-tıb adlı kitabıyla ün kazanmıştır. kaptanıderyâ receb paşa adına yazdığı bu eserin önsözünde eskileri aynen almanın hatalı olduğunu yazar. örnek olarak mahmûde (scammonia) bitkisini verir ve ibn sînâ devrindeki mahmûde ile kendi devrindeki mahmûdenin, hatta antakya, istanbul ve mısır’da yetişen cinslerin tesirlerinin aynı olmadığını bildirir. enmûzecü’t-tıb havanın, toprağın ve iklimin nitelikleriyle ilgili sağlık bilgileri bölümüyle başlar ve anatomiden kısaca bahsettikten sonra hastalıklarla ilâçlarının teker teker açıklamasına geçer. emîr çelebi kitabın anatomi kısmında, savaş alanlarındaki yaralılardan ve ele geçen hıristiyan kadavralarından faydalanarak hekimlerin anatomi bilgilerini arttırmaları gerektiğini ileri sürmektedir. eserin sonundaki deontolojik bölümde ise hekimlere bazı öğütler verir. kitap, daha önceki tıp yazmalarından yapılmış bir derleme olmakla birlikte emîr çelebi’nin şahsî araştırmalarını da ihtiva eder. enmûzecü’t-tıbb’ın başta süleymaniye olmak üzere çeşitli kütüphanelerde birçok yazma nüshası bulunmaktadır (meselâ iü ktp., yıldız, tıp, nr. 28; ty, nr. 7043, 7044; köprülü ktp., nr. 958; süleymaniye ktp., esad efendi, nr. 2457/1, mihrişah sultan, nr. 343; tsmk, emanet hazinesi, nr. 1838; british museum, or., nr. 7282/1). çok rağbet görmüş olan eser, sonraki asırda hekim âmidî rızâ efendi tarafından kitâbü’l-muhtasar fi’t-tıb adıyla özetlenmiştir.

emîr çelebi’nin diğer eserleri netîcetü’t-tıb ve garîbü’l-hekîm olup netîcetü’t-tıbb’ın istanbul üniversitesi tıp fakültesi tıp tarihi enstitüsü (ty, nr. 36), british museum (or., nr. 2782/2) ve süleymaniye kütüphanesi’nde (esad efendi, nr. 2457/2; hacı mahmud efendi, nr. 5566; mihrişah sultan, nr. 342/2) çeşitli nüshaları bulunmaktadır.

bibliyografya:

evliya çelebi, seyahatnâme, ı, 263; naîmâ, târih, ııı, 345-348; ahmed rasim, osmanlı tarihi, istanbul 1910, ıı, 599-600; netâyicü’l-ezhâr, iü ktp., ty, nr. 2760, 3386, 3923; osmanlı müellifleri, ııı, 204; zeki zeren, anatomi sözlüğü ve anatomi terimleri, istanbul 1946, s. 55; a.mlf., “ibn sina’nın türk anatomi terimleri üzerine”, istanbul tıp fakültesi mecmuası, xv/2, istanbul 1952, s. 585-589; adıvar, osmanlı türklerinde ilim (kazancıgil), s. 128-129; bedi n. şehsuvaroğlu v.dğr., türk tıp tarihi, bursa 1984, s. 93-94; ayşegül demirhan, “famous turkish physicians of the xvıı th century and their ımportance from the point of turkish medicine”, medical bulletin, xıv, istanbul 1981, s. 136-142.

ayşegül demirhan erdemir *
devamını gör...
kahire'de tıp okuyan kaptanıderya receb paşa’nın özel hekimi. lv. murat zamanında da saray hekimbaşısı.

afyon müptelası olduğu için padişaha ihbar edilmiş, padişahın bir satranç oyunu esnasında zorla fazla miktarda afyon yutturması sonucunda da ölmüş, organ nakli denemeleri olan bir hekim. kopan burunları, kulakları, el ve ayakları nakletme çalışmaları olduğunu bildiğimiz emir çelebi'nin enmuzec-üt-tıp adlı bir de eseri var.



devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar