fergani

dokuzuncu yüzyılda yetişmiş ekliptik meyli ilk defa tespit eden büyük müslüman astronomi ve matematik alimi. ismi ahmed bin muhammed bin kesir el-fergani olup künyesi ebü'l-abbas'tır. batı bilim dünyasında alfarganus adıyla tanınır. fegana'da bulunan ünlü bir türk ailesine mensuptur. dokuzuncu asır başlarında dünyaya geldiği , 861 senesinde hayatta olduğu ve bundan kısa bir süre sonra vefat ettiği kabul edilmektedir.

ilim tahsilini zamanın kültür merkezi olan fergana'da yaptı. sonra o devirde islam aleminin devlet ve ilim merkezi olan bağdat'a gitti. kısa sürede kendisini tanıtan fergani astronomi ve matematik konusunda kendisini kabul ettirdi. abbasi halifeleri me'mun, el-mu'tasım, el-vasık ve el-mütevekkil devirlerinde önemli ilim araştırmaları yaptı ve birçok eser yazdı. halife mütevekkil konusunda söz sahibi olan fergani'yi 861 senesinde nil kıyısında yapılan ölçüm işlemlerine nezaret etmesi için mısır'a gönderdi.

fergani astronomi, matematik, coğrafya ve mekanik sahalarında çalışmalar yaptı. bunlar arasında astronomiye daha çok ağırlık verdi. iì‡lmi çalışmalarında deneye dayanan inceleme ve araştırmalar yaptı. gök cisimlerinin hareketleriyle uğraştı. kur'an-ı kerimin ve aklın prensiplerine uymayan batlemyüsçü astronomiyi ilk defa tenkit edenler arasında yer aldı. gök cisimlerinin batlemyüs ve izindekilerinin iddia ettiği gibi akıl dışı bazı ruhi cisimler olduğunu kabul etmedi. onların akli, katı, homosentetik ve eksantrik daireler şeklinde hareketlere sahip olduklarını ispatladı. alemin ve gezegenlerin hacim ve büyüklükleri ile birbirlerine uzaklıklarının inceledi. yaptığı hesaplamalar, kopernik'e kadar batı astronomisinde değişmez ölçüler olarak kabul edilerek asırlarca kullanıldı. fergani , güneşin yarıçapının 3250 arap mili olduğunu söyledi. bu 6410000m ve 3990 iì‡ngiliz miline eşittir.

fergani güneşinde kendine göre hareketi olduğunu ilk defa keşfeden alimdir. kendi devrine kadar gök cisimlerinin hareketi biliniyordu. ancak güneşinde bir yörüngesi olduğunu, batıdan doğuya doğru döndüğünü ilk defa fergani tespit etti. ayrıca 41 sene devam eden astronomi incelemelerinde enlemler arasındaki mesafeyi hesapladı.

fergani güneş tutulmasını önceden tespit eden bir usulde buldu. bu usulle 842 senesinde bir güneş tutulması olduğunu önceden tespit etti ve o gün bu konuda rastlarda bulunup incelemeler yaptı. dünyanın yuvarlak olduğu konusunda yani deliller gösterdi.

ahmet fergani zamanında islam aleminde hasip yani matematikçi olarak da tanınmıştı. bilindiği gibi astronomi çalışmaları matematiğe dayanmaktadır. eserlerinde bu olanda da söz sahibi olduğu görülmektedir. fergani'nin derin bir bilgiye sahip olduğu diğer bir saha da coğrafyadır. matematıki coğrafya alanında çalışmalar yaptı. bu saha o devirlerde astronominin bir kolu sayılıyordu. fizik ve mekanik konusunda da çalışmaları vardır. çizimini kendinin yaptığı ve yapımına nezaret ettiği nil nehri sularının hızını ve seviyesini ölçen mikyas-ül-cedid adlı bir alet yaptı.

ahmet fergani, halife el-me'mun'dan başlayarak el-mütevekkil zamanına kadar el-cezire'de yaptığı araştırmalar, yazdığı eserler ve bulduğu ölçüm aletleriyle zamanın önde gelen alimleri arasında yer aldı. onun astronomi, matematik, coğrafya ve mekanik sahasındaki çalışmaları bu ilimlerin gelişmesine önemli ölçüde yardımcı oldu. onların temellerini güçlendirdi ve yeni gelişmeler yol açtı. daha sonraki devirlerde aynı konuyla ilgilene alimler , fergani'nin eserlerinden istifade ettiler. fergani'nin tesirleri o devirdeki tüm türkistanlı alimlerde görülmektedir.

fergani'nin tesiri, avrupalı bilginler üzerinde de görülmektedir. latince'ye tercüme edilen eserleri, asırlarca avrupa üniversitelerinde okutuldu. hazırladığı zicler, fransız matematikçi d. alembert ve lablance'nin es çok faydalandığı eserler arasında yer aldı.

fergani'nin astronomi ile ilgile eserlerinden altısı günümüze kadar ulaşabilmiştir. bu eserlerin en önemlisi cevamiu ilm-in nücum vel-hareket-is-semaviyye' dir. gök cisimlerinin hareketiyle ilgili bir astronomi kitabı olan bu eserin yazma nüshası oxford, paris, kahire ve amerika'da pirinceton üniversitesi kütüphanesinde bulunmaktadır.
devamını gör...
fergānî. الفرغاني

ebü’l-abbâs ahmed b. muhammed b. kesîr el-fergānî (ö.247/861’den sonra)

abbâsîler döneminin önde gelen matematikçi ve astronomlarından.

hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur, fergana’da doğduğu sanılmaktadır. klasik kaynaklar isim zincirini farklı biçimlerde verirler. meselâ ibnü’n-nedîm sadece muhammed b. kesîr (el-fihrist, s. 389), ibn ebû usaybia da ahmed b. kesîr (`uyûnü’l-enbâǿ, s. 287) derken ibnü’l-kıftî, ahmed b. muhammed b. kesîr ve muhammed b. kesîr şeklinde baba ile oğul olmak üzere iki ayrı kişiden söz eder (iħbârü’l-`ulemâǿ, s. 56, 188). batı’da ise alfraganus diye tanınmaktadır. halife me’mûn, mu’tasım-billâh, vâsiķ-billâh ve mütevekkil-alellah dönemlerinde devrin önde gelen astronom ve matematikçileri arasında yer alan fergānî’nin devlet hizmetinde mühendis olarak da çalıştığı anlaşılmaktadır. nitekim halife mütevekkil’in emriyle fustat’ta (eski kahire) nil’in su seviyesini tesbit için inşa edilen el-mikyâsü’l-cedîd’in (el-mikyâsül-kebîr) yapımı onun sorumluluğuna verilmiştir. ibn hallikân bu olaydan söz ederken adını ahmed b. muhammed el-karsânî şeklinde verir (vefeyât, ııı, 112). “fergānî” kelimesi bu metinde hiç şüphesiz ki bir istinsah hatası sonucu “karsânî” haline dönüşmüştür.

ibn ebû usaybia’ya göre fergānî bilgisine oranla fazla başarılı değildir ve başladığı hiçbir işi sonuçlandıramamıştır (`uyûnü’l-enbâǿ, s. 286). ancak burada, fergānî’nin asıl mesleğinin mühendislik olmadığı ve bu yüzden teorik alandaki bilgilerini pratiğe geçirmekte başarısız kaldığı söylenebilir. nitekim ibn ebû usaybia’nın anlattığı aşağıdaki olay bu hususu doğrular niteliktedir. rivayete göre halife mütevekkil, sâmerrâ yakınında dicle üzerinde inşa ettirdiği ve kendi adını verdiği ca’feriye şehrinin ortasından geçecek bir kanalın yapım işini benî şâkir diye bilinen muhammed ve ahmed isimli mühendis kardeşlere havale eder. bu iki kardeş, meslekî kıskançlık yüzünden dönemin en ünlü mühendisi olan sind b. ali’yi bağdat’a göndermek suretiyle sâmerrâ’dan uzaklaştırırlar ve projeyi gerçekleştirme işini fergānî’ye verirler. fakat fergānî’nin yaptığı büyük bir hesap hatası sonucu kanalın başlangıcının diğer kısımlardan daha derin inşa edildiği ve suyun ancak nehrin yükseldiği mevsimde dört ay süreyle akabileceği anlaşılır. projenin gerçekleşmesi için hiçbir harcamadan kaçınmayan halife durumu öğrenince iki kardeşe çok kızar ve sind b. ali’yi bağdat’tan getirterek kanalın durumu hakkında kendisinden rapor ister. sind b. ali, mühendis kardeşlerin hayatını kurtarmak için her türlü riski göze alarak projede herhangi bir hesap hatası bulunmadığına dair rapor verir. ilkbaharla birlikte nehir yükselince normal olarak kanaldan sular akar ve suların çekildiği mevsimde durum ortaya çıkmadan önce de halife öldürüldüğü için olay kapanır (a.g.e., s. 286-287). aynı olayı anlatan ya’kūbî ise fergānî’nin başarısızlığının hesap hatasından değil zeminin taşlık ve sert olmasından kaynaklandığını söyler ki bu durum daha mâkul gözükmektedir (kitâbü’-büldân, s. 40).

fergānî’nin ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte mikyâsü’n-nîl’in yapımı 247 (861) yılında tamamlandığına göre bu tarihten sonra vefat etmiş olmalıdır.

eserleri. 1. cevâmi`u ‘ilmi’n-nücûm ve uśûlü’l-ĥareķâti’s-semâviyye. fergānî’yi islâm dünyasından çok batı dünyasında üne kavuşturan bu kitap, batlamyus’un el-mecisŧî adlı eserinin bir özeti mahiyetinde olmakla birlikte gerek birinci ve ikinci fasıllarında takvimlerle tarihler hakkında verdiği bilgiler, gerekse batlamyus’a karşı ortaya koyduğu bazı itirazlar bakımından ayrı bir öneme sahiptir. daha önce birçok müslüman astronomun kitapları latince’ye tercüme edildiği halde hiçbiri batı astronomları üzerinde cevâmi` kadar etkili olmamıştır. bunun başlıca sebebi, şüphesiz eserin muhtevası gibi sistematiğinin ve üslûbunun da mükemmelliğidir. otuz fasıldan oluşan cevâmi`i ibnü’n-nedîm kitâbü’l-fuśûl iħtiyârü’l-mecisŧî adıyla verir. ibnü’l-kıftî ise yukarıda belirtildiği gibi ahmed b. muhammed b. kesîr ile muhammed b. kesîr’in iki ayrı kişi olduğunu sanarak eseri el-medħal ilâ `ilmi heyǿeti’l-eflâk ve ĥarekâti’n-nücûm adıyla ahmed fergānî’ye, kitâbü’l-fuśûl ve kitâbü iĥtiśâri’l-mecisŧî adlarıyla da iki ayrı eser halinde muhammed fergānî’ye nisbet eder. bu durum cevâmî`in literatüre çok farklı isimlerle geçtiğini göstermektedir. nitekim jacobus golius tarafından 1669’da amsterdam’da yeni bir latince tercümesiyle birlikte yayımlanan arapça metnin dış sayfasında kitâb fi’l-ĥarekâti’s-semâviyye ve cevâmi`u ǿilmi’n-nücûm, iç sayfasında ise kitâb fî uśûli `ilmi’n-nücûm adının verildiği görülmektedir. eser batı dünyasında kısaca elementa astronomica ismiyle bilinmektedir. cevâmi`in çeşitli bölümlerinde arap, suriye, roma, iran ve mısır takvimleri; dünyanın uzaydaki konumu ve hareketleri, ekliptik eğilim; meşhur ülke ve şehirler; yeryüzü ölçümleri, güneş, ay, yıldızlar ve gezegenlerin konumu ve hareketleri; yıldızların ve ayın durumları; ayın safhaları; güneş ve ay tutulması gibi çeşitli konular ele alınmıştır. tamamen tasvirî ve matematik dışı olan batlamyus astronomisinin kapsamlı bir dökümünü veren cevâmi` iyi bir sistematiğe sahiptir. ancak batı’daki tercümelerinin ilk baskılarında bazı rakamsal değer farkları mevcuttur. cevâmi`in latince’ye, biri 1134’te ispanyalı johannes (johannes hispalensis), diğeri 1175’te cremonalı gerard (gherardo cremonese) tarafından olmak üzere iki ayrı tercümesi yapıldı ve bunların ilki üç defa (ferrara 1493; nürnberg 1537; paris 1546), ikincisi bir defa (città di castello 1910) basıldı. ayrıca eser xııı. yüzyılın ortalarında j. anatoli tarafından ibrânîce’ye çevrildi. jacob cristmann bu tercüme ile ispanyalı johannes’in latince tercümesini birleştirerek 1590’da frankfurt’ta yayımlarken jacobus golius eseri yeniden latince’ye çevirip arapça metniyle birlikte yayımlamıştır. son olarak da fuat sezgin j. golius’un yayımından bir tıpkıbasım gerçekleştirmiştir (frankfurt 1986). fergānî’nin kitabının ortaçağ avrupası’nda astronomi ilminin gelişmesine ne ölçüde tesir ettiğini anlayabilmek için onun kütüphanelerdeki latince yazmalarının bolluğuna dikkat etmek ve pierre duhen in le système du monde adlı eserinin ııı. ve ıv. ciltlerine göz atmak yeterlidir. hiç şüphesiz cevâmi`, xıı. yüzyıldan itibaren xv. yüzyılın sonlarına kadar avrupa’da astronomi alanındaki çalışmalar için vazgeçilmez bir kaynak olmuş ve özellikle batlamyus’un astronomik sistemi onun vasıtasıyla yayılmıştır. meselâ xııı. yüzyılda paris peripatetik ekolünün ünlü bilginlerinden olan robert grosseteste’nin summa philosophiae adlı eserinde batlamyus’a yapılan atıflar bütünüyle cevaâmi`den aktarılmıştır. aynı şekilde xııı ve xıv. yüzyıllarda italyan astronomlarının temel kaynağı yine fergānî’nin eseridir ve meselâ ristoro d’arezzo’nun, batlamyus’un kitabını tanımadığı halde della composizione del mondo adlı çalışmasında ona yaptığı göndermeler de tamamen cevâmi`a dayanmaktadır; dante’nin convivio’da açıkladığı astronomiyle ilgili düşüncelerinin kaynağı da yine bu eserdir. batı’da bu kadar etkili olmasına karşılık islâm dünyasında cevâmi` ile pek ilgilenilmemiş ve üzerinde fazlaca bir çalışma yapılmamıştır. eserin sadece ebü’s-sakr el-kabîsî (ö. 356/967 [?]) tarafından yazılan bir tek şerhi bilinmektedir (süleymaniye ktp., ayasofya, nr. 4832/19). 2. el-kâmil fî śan`ati’l-usŧurlâb. geometri, yıldız hesapları, usturlap ve matematik teorilerinden bahseder. çeşitli yazma nüshaları mevcuttur (sezgin, v, 260; vı, 151). 3. `ilelü zîci’l-ħârizmî. bugün elde bulunmayan kitapta fergānî’nin hârizmî’nin hesaplarını açıkladığı bilinmektedir; bîrûnî bu eserden faydalandığını belirtir. fergānî’nin bunlardan başka cedvelü’l-ferġānî, `amelü’l-ruħâmât, `ilmü’l-heyǿe gibi eserleri de kaleme aldığı kaydedilmektedir.

bibliyografya:

fergānî, cevâmi`u `ilmi’n-nücûm ve uśûlü’l-ĥarekâti’s-semâviyy (trc. jacobus golius), amsterdam 1669→ (nşr. fuat sezgin), frankfurt 1986; ya’kūbî, kitâbü’l-büldân (âyetî), s. 39-40; ibnü’n-nedîm, el-fihrist, s. 389; ibnü’l-kıftî, iħbârü’l-`ulemâǿ, s. 56, 188; ibn ebû usaybia, `üyûnü’l-enbâǿ, s. 286-287; ibn hallikân, vefeyât, ııı, 112-113; ebü’l-ferec [ibnü’l-ibrî], târîħu muħtaśari’d-düvel (nşr. a. sâlihânî), beyrut 1890, s. 236-237; j. b. j. delambre, histoire de l’astronomie du moyen-age, paris 1819, s. 63-73; suter, die mathematiker, s. 18-19; p. duhem, le systeme du monde, paris 1914, ıı, 206-214; brockelmann, gal, ı, 249, 250; supp., ı, 392-393; dsb, ıv, 541-545; sezgin, gas, v, 259-260; vı, 149-151.

mahmut kaya - sâmî şelhub *
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar