hazarlar

şžamanizm'den sonra çoğŸu üyesi museviliğŸi benimsemişŸ olan göçebe türk kolu. adları "gezer" sözcüğŸü ile aynı kökten gelir. emevilere ve abbasilere direnerek islamın asya'daki yayılışŸının hızını kesmişŸlerdir.
devamını gör...
bizans'ın en güçlü olduğu dönemde bile en çok korktuğu devlet idiler, bunu iki devlet arasındaki karşılıklı evlenmeler ile görüyoruz. hazarlar, bizans'la işbirliği yaparak sasani ve islam akınlarını engelliyordu.
kafkaslar'da istikrar ve huzuru sağlayan hazarlar, yahudiler'le ticarete girişti ve önemli bir ticaret merkezi oldular (bu bakımdan musevilik'in yayılması önemli bir rol oynadı), bu duruma o bölgede çok önceleri hüküm sürmüş iskitler'in etkisi göz ardı edilmemelidir.

önceleri şaman olan türkler, onlarla birlikte semavi dine geçen ilk türk kavmi olmuşlardır (bkz:musevilik).
yani tek tanrı inancına (bkz: kitap ehli) geçen ilk türk topluluğudur kendileri.

<"türkler, batıya yönelmesinden günümüze kadar "yahudiler" için önemli bir millet olmuşlardır, yahudilerin tradisyonlarında geçen savaşçı millet öğretileri hep türklerle özdeşleşmiştir (bkz:siyonizm)">

hazar denizi'ne kendi isimlerini veren bu türk boyu, devlet ve ticaret yapısıyla ruslara örnek olmuştur, evet olmuşdur.

* * *

bir bakıma türklerin tüm karakteristik özelliğini gösteren devlet yapılarından birini kurmuşlardır, ibrani'lerin dini olan musevilik'i benimsemelerine rağmen, ibranilerin ırk üzerindeki karakteristik yapılarını benimsememişlerdir/göstermememişlerdir.

"türk ırkı ile ibrani ırkı arasındaki farklar" sorusuna verilecek cevaba örnek niteliği taşımaktadırlar:

köklerine bağlı olan bu iki ırkın arasındaki en belirgin fark; ibranilerin kendilerini tüm ırklardan üstün görmeleri ve bu yüzden baskı ve zorbalıkla ezmeye çalışmaları, hiç bir türlü şefkat göstermemeleri ama türklerin tarih boyunca sürekli mazlumların yanında olması, merhamet gösterebilmesidir.

* * *

kendileri kafkas tarihine unutulmaz izler bırakmış bir hakan'lıktır. avrupa'da (ya da avrupa'ya yakın) kurulan ilk türk devletidir. bizans ve çin kaynaklarında kendileri kısaca "türk" veya "hazar türkleri" olarak nitelendiler.

628 yılında vuku bulan (dönemin en güçlü iki ülkesi) bizans-sasaniler savaşında (islam henüz dünya üzerinde yayılmamıştı) bizanslar ile ittifaka girerek savaşın lehlerine sonuçlanmasını sağlamışlardır. bu savaşın önemi kur'an-i kerim'deki "rum suresi"nin 2,3 ve 4. ayetlerinde müjdelenmişti. . .


╠╠╠copy paste değildir! ╠╠â•
devamını gör...
bizans'ın en güçlü olduğu dönemde bile en çok korktuğu devlet idiler, bunu iki devlet arasındaki karşılıklı evlenmeler ile görüyoruz. hazarlar, bizans'la işbirliği yaparak sasani ve islam akınlarını engelliyordu.
kafkaslar'da istikrar ve huzuru sağlayan hazarlar, yahudiler'le ticarete girişti ve önemli bir ticaret merkezi oldular (bu bakımdan musevilik'in yayılması önemli bir rol oynadı), bu duruma o bölgede çok önceleri hüküm sürmüş iskitler'in etkisi göz ardı edilmemelidir.

önceleri şaman olan türkler, onlarla birlikte semavi dine geçen ilk türk kavmi olmuşlardır (bkz:musevilik).
yani tek tanrı inancına (bkz: kitap ehli) geçen ilk türk topluluğudur kendileri.

<"türkler, batıya yönelmesinden günümüze kadar "yahudiler" için önemli bir millet olmuşlardır, yahudilerin tradisyonlarında geçen savaşçı millet öğretileri hep türklerle özdeşleşmiştir (bkz:siyonizm)">

hazar denizi'ne kendi isimlerini veren bu türk boyu, devlet ve ticaret yapısıyla ruslara örnek olmuştur, evet olmuşdur.

* * *

bir bakıma türklerin tüm karakteristik özelliğini gösteren devlet yapılarından birini kurmuşlardır, ibrani'lerin dini olan musevilik'i benimsemelerine rağmen, ibranilerin ırk üzerindeki karakteristik yapılarını benimsememişlerdir/göstermememişlerdir.

"türk ırkı ile ibrani ırkı arasındaki farklar" sorusuna verilecek cevaba örnek niteliği taşımaktadırlar:

köklerine bağlı olan bu iki ırkın arasındaki en belirgin fark; ibranilerin kendilerini tüm ırklardan üstün görmeleri ve bu yüzden baskı ve zorbalıkla ezmeye çalışmaları, hiç bir türlü şefkat göstermemeleri ama türklerin tarih boyunca sürekli mazlumların yanında olması, merhamet gösterebilmesidir.

* * *

kendileri kafkas tarihine unutulmaz izler bırakmış bir hakan'lıktır. avrupa'da (ya da avrupa'ya yakın) kurulan ilk türk devletidir. bizans ve çin kaynaklarında kendileri kısaca "türk" veya "hazar türkleri" olarak nitelendiler.

628 yılında vuku bulan (dönemin en güçlü iki ülkesi) bizans-sasaniler savaşında (islam henüz dünya üzerinde yayılmamıştı) bizanslar ile ittifaka girerek savaşın lehlerine sonuçlanmasını sağlamışlardır. bu savaşın önemi kur'an-i kerim'deki "rum suresi"nin 2,3 ve 4. ayetlerinde müjdelenmişti. . .
devamını gör...
7.-10. yüzyıllar arasında kafkaslar, karadeniz'in kuzeyi, volga ve dinyeper bölgeleri ile kiev'e kadar uzanan bölgede yaşamış, büyük bir türk devletidir. sabar devleti'nin devamıdır. göktürklerin egemenliğinde yıllarca yaşadıktan sonra 620'li yıllarda gürcistan'a girmişler, göktürk devletinin yıkılmasıyla da bağımsızlıklarını kazanmışlardır. hazarlar ticarete en çok önem veren türk boylarından biridir. ticaret dolayısıyla şehirler büyümüş ve refah artmıştır. hazar yöneticileri tüccarlara çok büyük özgürlükler tanımışlardır. böylece ülke sınırları içerisinde her milletten tüccar rahat ve güvenli biçimde dolaşarak ticaret yapabilmiştir. bu serbestlik inançlara yansımış ve ülke içinde hem islamiyet, hem hıristiyanlık hem de musevilik kitlelere kolayca yayılmıştır. özellikle musevilik hazar boyları arasında süratle geniş kitlelere yayılmıştır. hazar hakanlarının da bu dine geçmesi ile, hazar devleti museviliği seçen tek türk devleti olarak tarihteki yerini almıştır.* halife osman zamanında araplarla yapılan savaşlar kazanılarak, arap etkisinin kafkaslara girmesi de engellenmiştir. 10. yüzyılda, genişleyen sınırları kontrol etmek için beslenen ordunun büyümesi, ücretlerin karşılanamaması, sürekli gelen göçlerle milli bir yapının oluşmasının engellenmesi, bu yıllarda peçeneklerin bir güç olarak bölgede ortaya çıkması ile hazar devleti zayıflamaya başlamış ve kiev rusları ve peçeneklerle arka arkaya yapılan savaşlarda alınan yenilgilerle, devlet 965 yılında yıkılmıştır.
devamını gör...
500 yıllık koca bir imparatorluk, üstelik bu imparatorluk zamanında en baba devletler sayılan bizans ve arap imparatorluğunun ümüklerini sıkmışken sırf yönetim kademesi yahudi diye görmezlikten gelinmiştir. zaten tarih anlayışımız türklükten ziyade müslümanlık özellikle sünni müslümanlık üzerine kurulmuştur. yakut türkleri, şii türk devletleri, yahudi yada şaman türk devletleri hep görmezlikten gelinmiştir. bugün bir timur imparatorluğunu kim bilir. hülagü hanı bile biz kötüleriz nedeni arapların türklere baskısına karşı gelmesidir. arap tarihini okur onu kötü görürüz.
devamını gör...
islam orduları ile savaşan ilk türk devletidir.

yönetici kadroları her ne kadar museviliği benimsese de başka dinlere inananlar da vardır ki bu da hoş görünün olduğunu gösterir.

orduların da ücretli asker barındırmışlardır.
devamını gör...
musevi bir türk devleti.

kendileri için bugünden net bir şey söylemek zor olsa da yaşadıkları döneme verilen "hazar barış çağı" adına bakılırsa bugünkü cüppeli, sarıklı, hocaefendili cemaatler ve tarikatlardan islama daha yakın oldukları söylenebilir.
devamını gör...
hazarlar. vıı-xı. yüzyıllar arasında karadeniz ile kafkas dağlarının kuzeyinde ve idil (volga) nehri dolaylarında hüküm süren bir türk devleti.

hazarlar tarih sahnesine sabar türkleri’nin devamı olarak çıkmışlardır. günümüzde hazar denizi adında yaşamaya devam eden hazar ismi tarihî kaynaklarda, 558 yılında sabarlar’ın siyasî varlıklarını kaybetmelerinden önceki sâsânî-sabar savaşları dolayısıyla geçer. x. yüzyıl islâm tarihçisi mes‘ûdî, iranlılar’ın hazar adını verdiği topluluğa türkler’in sabar (sabîr) dediklerini söylemektedir (et-tenbîh, s. 83). hazarlar arapça kaynaklarda hazar, ibrânîce’de kuzari, latince’de chazari / gazari, grekçe’de khazaroi, rusça’da kozar / kazarin, macarca’da kozar / kazar, ermenice’de hazirk, gürcüce’de hazari, çince’de t’u-chüe hosa (k’osa) adıyla zikredilmektedir.

hazar ülkesi genelde hazar deniziyle karadeniz arasındaki sahayı kaplıyordu. güneyde kafkas dağları sınır olmakla beraber azerbaycan ve irmîniye sık sık hazar hâkimiyetine girmiştir. bu topraklar kuzeyde idil (itil) bulgar türkleri’nin ülkesine, karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara, hatta kiev’e kadar uzanıyordu. hazar devleti, esas ağırlık merkezi önceleri terek nehri boyunda iken daha sonra idil, yayık, don ve kuban nehirlerinin havzalarına yayılmış ve önemli ticaret yollarını kontrol altına almıştır. devletin temel unsuru ak hazar ve kara hazar diye iki gruba ayrılan hazar ahalisiydi. vııı ve ıx. yüzyıllarda iyice genişleyen hazar hakanlığı’na idil bulgarları, kama ve idil boylarındaki çeşitli fin kavimleriyle burtaslar ve orta dinyepr (özi) yöresindeki slav kavimleri de itaat ettiler. en geniş zamanında hazar ülkesinin sınırları yayık ve cim nehirlerinden batıda dinyepr nehrine kadar uzanıyordu.

576 yılında kırım’daki kerç kalesi’nin göktürkler’in eline geçmesiyle bu devletin sınırları karadeniz’e kadar ulaşmıştı. hazarlar, 586 yılına ait bir bizans kaynağında türk adıyla birlikte zikredilmişler, aynı şekilde çin yıllıklarından hsin t’ang shu’da da t’u-chüe hosa (k’osa), yani türk hazar olarak kaydedilmişlerdir. bu durum hazarlar’ın göktürkler’e bağlandıklarını açıkça ortaya koymaktadır. göktürk devleti 582 yılında batı ve doğu olmak üzere ikiye ayrıldığında hazarlar batı kağanlığının en uç noktasını oluşturdular ve bu devletin arzusu üzerine sâsânî imparatorluğu’na karşı bizans’a yardım ettiler. sâsânî imparatoru enûşirvân’ın (531-579) sarayında hazar türkleri’nin de tercümanı vardı. islâm ve ermeni kaynaklarına göre hazarlar vıı. yüzyılın ortalarına kadar batı göktürkleri’ne bağlı kalmışlardır. yine bu devirde kafkaslar’daki derbend geçidi’ni aşarak gürcistan ve azerbaycan’a akınlar yapıp tiflis’i kuşattılar. 626 yılında sâsânîler’le avarlar’ın istanbul’u kuşatmaları üzerine bizans imparatoru herakleios hazarlar’dan 40.000 kişilik yardım sağladı. herakleios kızı eudokia’yı hazar hakanına teklif etmişse de düğün hazırlıkları sürerken hakanın ölümü üzerine bu evlilik gerçekleşmiştir. daha sonra yine hazarlar’dan çorpan tarhan sâsânîler’e karşı başarılar kazanarak aras nehrine kadar bütün kuzey azerbaycan’ı ele geçirdi. başşehir belencer’den başka güney kafkasya’da kabale (şimdi nuha vilâyetindeki çuhur kabala köyü) şehri kuruldu. 629 yılında da tiflis zaptedildi ve bazı ermeni grupları itaat altına alındı.

batı göktürk devleti yıkılınca hazarlar bağımsızlıklarını ilân ettiler (630). bu dönemde karadeniz’in kuzeyinde hazarlar’dan başka bir de büyük bulgar (magna bulgaria) türk devleti kuruldu (635). ancak güney rusya’dan tuna nehrine kadar geniş düzlüklere hükmeden bu devlet 665 yılından sonra hazarlar tarafından yıkıldı; böylece hazar ülkesinin sınırları iki katına çıktı. azak denizi kıyılarının ele geçirilmesi bizans’la temasların sıklaşmasına yol açarken tuna nehrine kadar geniş bir alanın kontrolüne de imkân sağladı. hızla yükselen hazar devleti içinde hâlâ sabar bakiyelerine rastlamak mümkündü. sabar reisi alp ilitvar (ilteber) 682’de gürcü prensinin kızıyla evlenerek hıristiyanlığı kabul etti ve ileri sürüldüğüne göre hazarlar arasında bu dini yaymaya çalıştı. diğer taraftan bizans’ın gönderdiği din adamları da ülkede propaganda yapmaya başladılar; fakat sonraki gelişmelerden bir sonuç alamadıkları anlaşılmaktadır. 695 yılında tahttan indirilip kırım’daki khersones kalesi’ne sürgün edilen ıı. ıustinianos hazar hakanına sığındı ve onun kız kardeşiyle evlendi. vaftiz edilip theodora adını alan bu hazar prensesi, 705’te bizans tahtına ikinci defa çıkmayı başaran ıustinianos’la birlikte devleti yönetti. hazarlar ıı. ıustinianos’a karşı ayaklanan khersonesliler’i desteklediler ve bardanes-philippikos’un tahta çıkmasına yardımcı oldular.

bizans’a bağlı kırım ahalisinin isyan etmesi ve hazarlar’ın âsilerin tarafını tutması üzerine hazar-bizans ilişkileri sekteye uğradı. ancak araplar’ın irmîniye bölgesine kadar uzanmaları hazar-bizans ittifakını tekrar gündeme getirdi. 717 yılında islâm orduları istanbul’u kuşattığı zaman hazarlar bizanslılar’ın isteği doğrultusunda kafkaslar’ı aşıp azerbaycan’a girdiler, fakat islâm kuvvetleri tarafından geri püskürtüldüler. bizans imparatoru ııı. leon’un (717-741) oğlu ve halefi v. konstantinos daha sonra ırene adını alan çiçek adlı bir hazar prensesiyle evlendi; bu prensesten doğan oğlu ıv. leon (775-780) tarihte “hazar leon” lakabıyla meşhur olmuştur. aynı devirde orta asya’dan gelen göçler hazarlar’ı sıkıştırıyordu. 833 yılında hazar hakanının yardım istemesi üzerine bizans’tan gönderilen petronas adlı mühendisin idaresindeki ustalar don nehrinin sol kıyısında sarkel kalesi’ni (beyaz kale) inşa ettiler. 932’de bizans’ta baskılara mâruz kalan çok sayıdaki yahudinin hazarlar’a sığınması sonucunda bizans-hazar dostluğu bozuldu ve hazarlar da ülkedeki hıristiyanlara baskı yapmaya başladılar. bunun üzerine kiev prensi igor ile ittifak kuran bizans imparatoru ı. romanos lakapenos (920-944) hazarlar’ın üzerine yürüdü. müttefikler bir kısım toprak ele geçirdilerse de daha sonra geri püskürtüldüler; özellikle rus kuvvetleri perişan edildi.

islâm dünyası ile hazarlar arasındaki münasebetler halife ömer zamanında (634-644), irmîniye ve azerbaycan’ın islâm orduları tarafından fethedilmesi üzerine askerî çatışma şeklinde başlamış, daha sonra ticarî ve siyasî ilişkilere dönüşmüştür. hazar hakanlığı’na yönelik ilk islâm akınları 642-646 yılları arasında vuku bulmuş, ilk önemli hücum ise 32 (652-53) yılında selmân b. rebîa kumandasındaki ordu tarafından yapılmıştır. derbend (bâbülebvâb) geçidi’ni aşan selmân o zamanki başşehir belencer’e kadar sokuldu. fakat bu orduyu yenen ve geri çekilmeye mecbur bırakan hazar kuvvetleri irmîniye bölgesine kadar ilerlemeyi başardı. hz. osman’ın şehid edilmesinden (35/656) ve hz. ali’nin halife seçilmesinden sonra meydana gelen karışıklıkların kafkaslar yönündeki islâm saldırılarını azaltması üzerine karşı harekete geçen hazarlar arrân’a kadar indiler. emevî halifesi muâviye zamanında islâm ordularının kafkas taarruzları yeniden başladı.

hazarlar’la müslümanlar arasındaki en şiddetli çarpışmalar halife ı. velîd zamanında (705-715) oldu. halifenin kardeşi mesleme b. abdülmelik kumandasındaki islâm kuvvetleri hazarlar üzerine yürüyerek bazı şehir ve kaleleri fethettiler (708). 714 yılında derbend geçidi’ni ele geçiren mesleme 717’de istanbul’u kuşatmak üzere bölgeden ayrılınca hazarlar karşı harekâta girişerek islâm kuvvetlerini geri çekilmek zorunda bıraktılar. aynı yıl daha da ilerleyen hazar ordusu azerbaycan’ın büyük bir kısmını ele geçirdiyse de emevî halifesi ömer b. abdülazîz’in görevlendirdiği hâtim b. nu‘mân el-bâhilî hazarlar’ı durdurmayı başardı (99/717-18). fakat beş yıl sonra kıpçaklar ve diğer türk boylarının yardımını sağlayan hazarlar’ın mercülhicâre’de bozguna uğrattığı müslüman ordusu ciddi kayıplar verdi. bu bozgundan kurtulabilenler büyük sıkıntılar içinde dımaşk’a geldiler. halife yezîd b. abdülmelik buna çok üzüldü ve cerrâh b. abdullah el-hakemî’yi irmîniye valiliğine getirerek hazarlar’la mücadeleye memur etti. hakemî, hazar topraklarında ilerleyerek derbend’in 6 fersah kuzeyinde hazarlar’ı ağır bir yenilgiye uğrattı ve tarki ile başşehir belencer’i fethetti. ancak 730 yılındaki savaşlarda mağlûp olarak azerbaycan’a geri çekildi. 732’de azerbaycan-irmîniye valiliğine getirilen mervân b. muhammed 40.000 kişilik bir ordu ile hazarlar üzerine büyük bir sefer yaptı ve derbend geçidi’ni aşıp belencer’e girdi. derbend’e kendi kuvvetlerini yerleştirdikten sonra 150.000 kişilik bir ordu ile iki koldan yeni hazar başşehri idil’e ilerledi. belencer’in ele geçirilmesinden sonra bölge coğrafyasının islâm kuvvetleri tarafından tanınması bu ilerlemede büyük rol oynadı. hazar hakanı kuzeye çekilerek araplar’a karşı 40.000 kişilik bir ordu gönderdi; fakat bu ordu yenildi ve 10.000 ölü, 7000 esir verdi. bunun üzerine araplar’la hazarlar arasında islâmiyet’i kabul etmeleri şartıyla barış yapıldı ve hakanın idil’e dönmesine izin verildi. imzalanan antlaşmaya göre idil’de iki fakih kalacak ve hazarlar’a islâmiyet’i öğretecekti. daha sonra mervân aldığı esirleri derbend’in güneyine yerleştirdi. mervân b. muhammed’in bu önemli seferinden sonra islâm-hazar münasebetleri genelde dostane bir seyir takip etmiştir. emevîler’in yerine abbâsîler’in islâm dünyasında lider olmaları, iki devlet arasındaki barış konusunda önemli bir faktör teşkil eder. halife ebû ca‘fer el-mansûr hazarlar’la dostça yaşamaya gayret ediyordu. azerbaycan valisi yezîd b. esîd (üseyd) halifenin tavsiyesiyle hazar hakanının kızını aldı. fakat bu prensesin doğum sırasında ölmesi üzerine bunda kasıt arayan hazar hakanı, as-tarhan kumandasındaki bir orduyu islâm topraklarına gönderdi; 764 yılında tiflis ele geçirildi. hârûnürreşîd zamanında vezir fazl b. yahyâ el-bermekî hazar hakanının kızıyla evlendi. ancak bu prensesin de zehirlenerek öldürüldüğü söylentileri üzerine 799’da hazarlar islâm topraklarına yeni bir akın düzenlediler. daha sonra halife vâsiķ-billâh tarafından ye’cûc ve me’cûc seddi hakkında bilgi edinmek için görevlendirilen muhammed b. mûsâ el-hârizmî ile sellâm et-tercümân, hazar hakanının müsaadesi ve yardımıyla yaptıkları araştırmada hazar ülkesinde böyle bir seddin bulunmadığını tesbit etmişlerdir (ibn hurdâzbih, s. 162-169).

hazar devleti’nin kuzeydoğusu sürekli iç asya’dan gelen diğer türk kavimlerinin tehdidi altındaydı. don ırmağının aşağı havzasında inşa edilmiş olan sarkel kalesi bir bakıma bu akınlardan ülkeyi koruma amacına yönelikti. özellikle peçenek ve uz (oğuz) boyları hazar topraklarını zorluyordu. fakat aynı zamanda bu boylara mensup pek çok kişi hazar ordusunda görev almıştı. kuzeybatıda ise kiev şehrine kadar uzanan topraklar hazar hâkimiyetindeydi. 860 yılından sonraki akınlarıyla don ve dinyepr nehirleri arasındaki araziyi ele geçiren peçenek ve uzlar hazar devleti’ni iyice zayıflattılar. 1000 yılını takiben hazar ülkesi yine doğudan gelen çok yoğun bir kuman-kıpçak baskısına mâruz kaldı. esasen zayıflamış olan devlet bu baskıya karşı koyamadı ve hazar siyasî varlığı xı. yüzyılın içinde eriyip gitti. bunda, hazarlar’ın gittikçe asker millet olmaktan çıkmaları büyük rol oynadı. son zamanlarda ordularında hârizm’den gelme 10-12.000 kadar ücretli asker bulunuyordu. daha sonra ticaret yollarının kesilmesiyle de devletin ekonomisi altüst oldu. çünkü ruslar karadeniz kıyısındaki tama-tarhan şehrine ulaşmışlar, kuman-kıpçaklar da doğudan batı türkistan, iran gibi ülkelere giden ticaret yollarını kesmişlerdi. bu yüzden ücretli askerlerin maaşları ödenemiyordu. dolayısıyla devlet askerî ve siyasî yönden sarsıldı. mûsevîliğin hânedan tarafından resmen kabul edilmesi de (aş. bk.) toplumu huzursuz hale getirmişti; islâmiyet, hıristiyanlık ve gök tanrı dinlerine mensup olan halk eskisi kadar hânedanı desteklemiyordu. 1066 yılında müslüman oğuzlar’ın tesiriyle 3000 kadar hazar ailesinin derbend’i geçerek selçuklular’a itaat ettiği bilinmektedir. 1076’da selçuklu kumandanı sav tegin onlar için kahtan adlı bir kasaba kurdurmuştur. bundan dolayı 1170 yılına ait gürcü kaynaklarında derbend hazarları’ndan söz edilir. hâkānî-i şirvânî de hazarlar’ın şirvan’a yaptığı akınlardan bahsetmekte ve onların dağıstan’da yaşadıklarını söylemektedir. bugün polonya ve litvanya’da yaşayan birkaç bin mûsevî karaim türkü’nün ve kafkaslar’ın kuzeyinde yaşayan karaçaylar’ın hazarlar’ın bakiyesi olduğu kabul edilmektedir.

din. coğrafyasında çok sayıda farklı dinleri barındırması dolayısıyla hazar hakanlığı tarihte kurulan diğer türk devletlerinin büyük bir kısmından daha farklı bir yapıya sahiptir. bununla birlikte hazar topraklarının asıl ve uzun süreli dini geleneksel türk dini olmuştur. ibn fadlân ve ibn rüste gibi müelliflerin verdikleri bilgiler bu görüşü teyit etmektedir. buna göre hazar türkleri tengri han (gök tanrı) adını verdikleri bir ilâha tapınıyor, diğer türk topluluklarında olduğu gibi tabiat güçlerine ve atalara da dinî anlamda saygı gösteriyorlardı. ibn fadlân’ın seyahatnâmesinden anlaşıldığı kadarıyla âhiret hakkındaki düşünceleri de diğer türk topluluklarından farklı değildi.

hazar hakanlığı’nda erken dönemlerden itibaren ortaya çıkan bir başka din hıristiyanlık’tır. kaynakların verdiği bilgilere göre hazar ülkesine hıristiyanlığı ilk sokanlar arrânlı misyonerler olmuş ve özellikle onları gönderen arrân metropoliti isrâil (ö. 703) bu hususta büyük bir çaba sarfetmiştir; hazarlar da bizans ile olan iyi münasebetleri sebebiyle bu faaliyetlere olumlu yaklaşmışlardır. hazarlar arasında hıristiyanlığın yaygınlaşması, 860 yıllarında başşehir idil’e gelen slav azizi kyril sayesinde en yüksek noktasına ulaşmıştır. kyril’in hakanın sarayında misafir edildiği ve burada çeşitli dinî münazaralara katıldığı anlaşılmaktadır. aynı tarihlerde hakanın isteği üzerine hıristiyanlığı yaymak amacıyla imparator ııı. mikhail tarafından selânik piskoposu konstantinos ve kardeşi methodios da hazar ülkesine gönderilmişti. son hazar hakanı kırım’da bizans’ın yardımını sağlamak için hıristiyanlığı devletin resmî dini olarak kabul etmiş, fakat bizans’tan beklediği yardımı alamayınca eski dinine geri dönmüştür. hazar devleti’nin yıkılışından sonra hıristiyan ahali rus kilisesi içerisinde erimiştir. hazar savaşçıları, devletin çöküşünden xııı. yüzyıla kadar çeşitli hıristiyan devletlerin ordularında paralı askerlik yapmışlarsa da bunların hangi dine mensup oldukları bilinmemektedir.

yahudiliğin hazar ülkesine gelişi ve hazarlar’ın bu dini kabul edişiyle ilgili farklı tarihler öne sürülmektedir. 1140’ta yazılan judah halevi’nin (jehudah) kuzari adlı yarı edebî kitabına göre hazar hânedanı 740 yılında yahudiliği kabul etmiştir. mes‘ûdî ise bu olayın hârûnürreşîd’in halifeliği sırasında (786-809) olduğunu söyler. hazarlar’ın yahudiliği konusunda iki temel kaynak, x. yüzyılda endülüs’te vezirliğe kadar yükselen hisdai (hasdai) ben şaprût ile hazar hakanı yûsuf arasında teâti edilen iki mektuptur. hisdai’nin 950-960 yılları arasında yazıldığı sanılan mektubu, kendisinin ve sekreteri menahem ben saruk’un adını içeren bir akrostişle başlar; asıl metin ise endülüs ve hazar’ın coğrafî konumuna, endülüs’ün tabii zenginliğine işaret ederek hazarlar’ın nasıl yahudi olduğu meselesini işler. bu çerçevede yahudilerin bölgeye nasıl geldiği, hazarlar’ın hangi yolla yahudi oldukları, kralın hangi kabileden olduğu ve nerede yaşadığı gibi sorulara cevap ister. hakan yûsuf’a ait olduğu ileri sürülen mektupta ise hisdai’nin mektubundaki sorulara cevap verilir. hazarlar’ın tarihine ve hakan bulan idaresinde yahudiliğe girişlerine temas edilir; yahudiliği seçiş bulan’ın bir rüyasına bağlanır. mektubun geri kalan kısmında, sonraki hakan obadiah’ın idaresinde yapılan bir din reformundan bahsedilir. bu kral zamanında ülkede sinagoglar ve okullar inşa edilmiş, tevrat, mişna ve talmud eğitimi yaygınlaşmıştır. bu mektuplaşmaya dair ilk işarete, jehudah ben barzillai al-bargelonī adlı bir ispanyol yahudisinin 1090-1105 yılları arasında kaleme aldığı sefer ha-ittim adlı kitapta rastlanır. ikinci referans, xıı. yüzyılda abraham ibn daud’un sefer ha-kabbalah adlı eserinde bulunur. her iki mektup da ilk defa 1577’den sonra veya o sıralarda istanbul’da basılan ısaac abraham akriş’in kol mevasser adlı çalışmasında ibrânîce olarak verilmiştir. fakat mektupların asıl tanınması, buxtorf’un 1660’da jehudah halevi’nin kuzari’sini neşri sayesinde gerçekleşmiştir; buxtorf bu yayında mektupları latince’ye de çevirmiştir. mektupların yazma nüshası oxford’daki christ church kütüphanesi’ndedir. hakan yûsuf’un mektubunun daha uzun bir kopyası da 1874’te a. harkavy tarafından leningrad public library’de bulunan second firkowich collection’daki bir el yazmasından alınarak yayımlanmıştır. bir başka önemli belge de adı bilinmeyen bir hazar yahudisi tarafından yazılan ve hakan hârun ile yûsuf’un ruslar’a karşı direnişlerinden bahseden bir mektuptur. mısır’da kenîsetü’ş-şâmî’de bulunan bu mektup, bugün cambridge üniversitesi kütüphanesi’nde muhafaza edilmesinden dolayı “cambridge dokümanı” diye de bilinir.

hazarlar’ın yahudiliği seçmeleriyle ilgili olarak farklı görüşler ileri sürülmektedir. onların hangi yahudi fırkasını benimsedikleri meselesi ise açık değildir. bununla birlikte kırım kökenli karâîler’le (kara‘im = karaites) hazarlar arasındaki ilişkinin varlığı hazarlar’ın karâîliği (anâniyye) benimsediğini doğrular mahiyettedir. fakat bazı çağdaş uzmanlar hazarlar’ın önce karâîliğe, sonra da talmudist yahudiliğe girdiklerini ileri sürmektedir. bugün hazar karâîleri’ne ait herhangi bir cemaat yoktur.

mervân b. muhammed idaresindeki islâm kuvvetlerine yenilen hazar hakanı zor durumda kalınca islâmiyet’i kabul ettiğini söylemiş, ancak kısa bir süre sonra eski dinine dönmüştür. islâm ordularının çekilmesinin ardından hazar ülkesinde kalan iki fakih nûh b. sâbit (sâib) el-esedî ve abdurrahman el-havlânî islâmiyet’i yaymak için çalıştılar (ibn a‘sem el-kûfî, vııı, 74). hazarlar’ın x. yüzyılda ruslar karşısında güç duruma düşmeleri ve 965’te hakanın hârizmliler’e sığınması, çok kalabalık hazar kütlelerinin islâmiyet’e girmesine sebep olmuştur. ancak bu olaydan önce de hazar ülkesinde hakan tarafından himaye edilen müslümanlar yahudi ve hıristiyanlara göre çoğunlukta idiler; x. yüzyılda başşehir idil’de 10.000’den fazla müslüman yaşıyordu. hakanların, mûsevî oldukları halde ülkede kendi dinlerinin yerine islâmiyet’in yayılmasını teşvik etmeleri dikkat çekici bir husustur. islâmiyet daha çok aşağı idil ve dağıstan’da yayılma imkânı buluyordu. müslüman halkın bir kısmı şâfiî, çoğunluğu hanefî idi. hazarlar’ın son devirlerinde ordu çoğunluğu hârizm’den gelen ücretli müslüman askerlerden oluşuyor, müslüman ahalinin ekserisi ticaret ve zanaatle uğraşıyordu.

teşkilât. emevî ve abbâsî devletlerinin en kuvvetli dönemlerinde onlara kafkaslar’da karşı duran hazar devleti’nin güçlü bir siyasî teşekkül olduğu anlaşılmaktadır. esasen, islâm kaynakları hazar devleti’ni çin ve bizans ile aynı ayarda tuttuğu gibi doğu avrupa’nın en büyük kuvveti olarak tasvir etmektedir. x. yüzyıl ortalarına kadar bu hüviyetini koruyan hazar hakanlığı, askerî ve siyasî teşkilâtı başta olmak üzere birçok yönüyle göktürk devleti’ne büyük benzerlik gösteriyordu. hazar hânedanı da göktürk hânedanının mensup olduğu a-shihnalar’a bağlanmaktadır. hükümdar “hakan” unvanını taşırdı. ondan sonra gelen ve genelde icraî sorumluluğu yüklenen “hakan beg” (abşad, tarhan) unvanlı nâib iktidarı yürütür, ondan sonra “kündür” ve arkasından “çavşıgır” gelirdi. hazarlar’a bağlı diğer kavimler merkezden gönderilen “il-teber” ve “tudun” denilen kişiler tarafından yönetilirdi.

kültür ve medeniyet. hazarlar’ın kendi dillerinde yazılmış eserlere bugüne kadar rastlanmamışsa da özellikle sarkel kalesi’nin duvarlarında ve mayatskiy kazılarında ele geçen bazı arkeolojik malzemenin üzerinde göktürk yazısına benzeyen oyma yazılar bulunmuştur. cambridge üniversitesi kütüphanesi’nde x. yüzyılın ilk yarısından kalma ibrânîce bir metin vardır ve içinde ibrânî harfleriyle yazılmış türkçe kelimelere rastlanmaktadır.

islâm öncesi dönemde kurulan diğer türk devletlerinden ticaret, ziraat ve zanaate daha fazla yer vermeleri açısından ayrılan hazarlar’ın, vıı. yüzyılın sonuna kadar başşehir olan dağıstan’daki belencer ile semender başta olmak üzere birçok şehri vardı. daha sonra islâm ordularının baskısıyla idare merkezinin taşındığı idil nehrinin ağzındaki idil şehri iki ayrı bölümden meydana geliyordu. batıdaki bölümün adı akşehir (el-beyzâ), diğerininki ise sarıgşın (sarı şehir) idi. islâm coğrafyacılarından ibn havkal’e göre sarıgşın’ın doğu kısmına hazaran, batı kısmına idil adı veriliyor ve hakan idil’de, büyük tâcirlerle müslümanlar da pazar yerlerinin bulunduğu hazaran’da oturuyordu. diğer kısmından daha büyük olan akşehir’in nehirden uzak bir mevkiinde hakanın tuğladan yapılmış sarayı vardı. şehrin uzunluğu 1 fersah kadardı ve dört tarafı surlarla çevrilmişti; binalarının çoğu ahşaptı, üzerleri ise keçe ile örtülmüştü. şehirde birkaç hamam vardı. otuz mescidi olan müslümanların okulları da bulunuyordu. büyük caminin minaresi hakanın sarayından daha yüksek inşa edilmişti.

xı. yüzyılın ortalarından itibaren müslüman tüccarların hazar ülkesine sıkça yaptıkları ziyaretler, onların islâm kaynaklarında daha ayrıntılı kaydedilmelerini sağlamıştır. ibn rüste, istahrî, ibn havkal, ibn fadlân ve mes‘ûdî hazarlar hakkında önemli bilgiler vermektedirler. onlara göre yazın çadırlarda yaşayan hazarlar kışın şehirlerde otururlardı. tarla ve bahçeleri vardı; mahsullerini gemilerle ve arabalarla şehir merkezine taşırlardı. milletlerarası bir ticaret merkezi olan idil’de meşhur ticaret yolları kesişiyordu. bu şehirden hareketle tâcirlerin batıda endülüs ve doğuda çin’e ulaştıkları bilinmektedir. hazarlar ile müslümanlar arasındaki ticaret bağdat-rey-berdea-derbend-idil yolu; cürcân’dan başlayan ve hazar denizi üzerinden idil’e ulaşan, don ve idil nehirleri vasıtasıyla iskandinavya’ya uzanan ticaret yolu; hârizm’den hazar topraklarına ve oradan bulgarlar’a giden yol üzerinden yapılıyordu.

islâm dünyasında en çok rağbet gören kürkler hazar ülkesinden geçirilerek ön asya’ya ulaştırılırdı. burtas ülkesinden gelen siyah ve kızıl tilki kürkleri en değerlileriydi ve 100 dinara alıcı buluyordu. hazarlar, ülkelerinde her milletten tüccarların gelip yerleşmesine ve ticaret yapmasına izin veriyorlardı. hazar toprakları batı avrupa, yakındoğu ve uzakdoğu arasındaki transit ticarette çok önemli bir yer işgal ediyordu. bu ticaretten elde edilen gümrük vergisi hazar hakanlığı’nın en önemli geliriydi. dolayısıyla tüccarların her türlü güvenliği sağlanıyordu. merkez idil’deki tüccar sınıfının en kalabalığını 10.000 kişiyle müslümanlar teşkil etmekteydi. hazar ülkesinde oturan ve buraya gelip giden müslümanların hukukî işlerine hakan tarafından tayin edilen “hız” adlı bir memur bakmaktaydı. ruslar ve diğer slavlar da önemli bir grup oluşturuyordu. çeşitli kaynaklara göre, derbend ile idil arasında ve buraya sekiz günlük mesafede yer alan hazar denizinin kıyısındaki semender şehrinin 40.000 bağı vardı. cami, kilise ve sinagogların yan yana bulunduğu şehrin evleri ahşaptı. şehir, ruslar’ın 968’den sonra bu civara yaptıkları seferler sırasında harap oldu. vııı-x. yüzyıllarda terek ve idil nehirleri üzerinde kurulan hazar şehirleri, özellikle sarkel kalesi orta asya tipindedir ve burada bulunan eşya tamamen türk karakteri taşımaktadır. takılar, seramik ve silâhlar ilgi çekicidir. hazar kılıcı ve sabar zırhı bu dönem için çok meşhurdu. hazar hakanlığı’nda ticaret ve ziraatın önemli yer tutmasına rağmen yine diğer eski türk devletlerinde olduğu gibi ekonominin temelini hayvancılık teşkil ediyordu.

başlangıçta göçebe bir kavim olan hazarlar’da at çok önemli bir yer tutuyordu; yapılan kazılarda çok çeşitli koşum takımları bulunmuştur. yerleşik hayata geçen hazarlar’ın, ilk dönemlerinde yapı malzemesi olarak daha çok ahşap ve keçeyi tercih ettikleri, hakanın sarayı dışında hiçbir yerde tuğla kullanmadıkları bilinmektedir. ancak zamanla kesme taşlarla kale ve askerî garnizonların inşa edildiği, evlerin ve sütunlu büyük binaların yapıldığı görülmektedir. hazarlar’da el sanatları da gelişmişti. prenses çiçek’in çeyiz olarak götürdüğü ev eşyası, elbise, altın ve gümüş kupalar bizans’ta hayranlık uyandırmıştı.

bibliyografya:

halîfe b. hayyât, et-târîħ (ömerî), s. 23, 316, 328, 330, 336, 339-344, 348-349, 428; belâzürî, fütûh (fayda), s. 278, 282-283, 291, 295-297, 299; ibnü’l-fakīh, kitâbü’l-büldân, s. 6, 270-271, 294, 298, 330; ya‘kūbî, kitâbü’l-büldân, s. 262; ibn hurdâzbih, el-mesâlik ve’l-memâlik, s. 16, 124, 155, 162-169, 259-261; ibn rüste, el-a`lâķu’n-nefîse, s. 139-140, 147, 149; taberî, târîħ (ebü’l-fazl), tür.yer.; ibn fadlân, ibn fazlân seyahatnâmesi (trc. ramazan şeşen), istanbul 1995, s. 80-84; ibn a‘sem el-kûfî, el-fütûĥ, beyrut, ts. (dârü’n-nedveti’l-cedîde), vııı, 26-75, 229-233; kudâme b. ca‘fer, el-ħarâc (de goeje), s. 256-260; mes‘ûdî, et-tenbîh, s. 62, 83, 157, 164; istahrî, mesâlik (de goeje), s. 217-225; makdisî, el-bedǿ ve’t-târîħ, ıv, 66-68; ibn havkal, śûretü’l-arż, s. 20, 24, 330-332; ĥudûdü’l-`âlem (minorsky), s. 53, 83, 101, 162, 164, 450-460; makdisî, aĥsenü’t-teķāsîm, s. 355, 360-365; gerdîzî, zeynü’l-aħbâr (nşr. abdülhay habîbî), tahran 1347, s. 261, 270-272; idrîsî, nüzhetü’l-müştâķ, köprülü ktp., nr. 955, vr. 270a, 309a; kazvînî, âŝârü’l-bilâd, beyrut 1380/1960, s. 584-585; theophanes, the chronicle of theophanes (trc. harry turtledove), philadelphia 1982, s. 22, 56, 70, 72, 75-76, 98, 101, 115; nikephoros, short history (trc. cyril mango), washington 1990, s. 101-105, 107-113, 131; reşid saffet karaşemsi, hazar türkleri avrupa devleti (vı-xıı. asır), istanbul 1934; zeki velidi togan, ıbn fadlān’s reisebericht, leipzig 1939, s. 268 vd.; a.mlf., umumi türk tarihine giriş, istanbul 1981, tür.yer.; a.mlf., “hazarlar”, ia, v/1, s. 397-408; a. a. vasiliev, bizans imparatorluğu tarihi (trc. arif müfit mansel), ankara 1943, ı, 251, 298; g. moravcsik, byzantinoturcica, berlin 1958, ı, 81-87; ıı, 334-336; a. zajaczkowski, karaims in poland, warszawa 1961, s. 24-29; a.mlf., “hazar kültürü ve varisleri” (trc. çağatay bedii), ttk belleten, xxvıı/107 (1963), s. 477-483; m. ı. artamanov, ıstoriya khazar, leningrad 1962; yaşar kutluay, islâm ve yahudi mezhepleri, ankara 1965, s. 189-200; d. m. dunlop, the history of the jewish khazars, new york 1967; a.mlf., “aspects of the khazar problem”, glasgow oriental society review, xııı (1947-49), s. 33-44; a.mlf., “khazars”, ejd., x, 944-953; a. meyendorff, “trade and communication in eastern europe a.d. 800-1200”, travel and travellers of the middle ages, london 1968, s. 104-123; akdes nimet kurat, ıv-xvııı. yüzyıllarda karadeniz kuzeyindeki türk kavimleri ve devletleri, ankara 1972, s. 30-43; a.mlf., rusya tarihi, ankara 1987, tür.yer.; m. grignaschi, “sabirler, hazarlar ve göktürkler”, vıı. ttk bildiriler (1972), ı, 230-250; emel esin, islâmiyetten önceki türk kültür tarihi ve islâma giriş, istanbul 1978, s. 79-80; p. b. golden, khazar studies, ı-ıı, budapest 1980; r. grousset, bozkır imparatorluğu (trc. m. reşat uzmen), istanbul 1980, s. 180-181; hakkı dursun yıldız, “hazarlar arasında müslümanlığın yayılması”, vııı. ttk bildiriler (1981), ıı, 855-863; g. ostrogorsky, bizans devleti tarihi (trc. fikret ışıltan), ankara 1981, s. 96, 117, 132-134, 146, 163, 194, 213, 271, 275; bahaeddin ögel, islâmiyetten önce türk kültür tarihi, ankara 1984, s. 223-237; ibrahim kafesoğlu, türk millî kültürü, istanbul 1984, s. 157-168; şaban kuzgun, hazar ve karay türkleri, ankara 1985; ramazan şeşen, islâm coğrafyacılarına göre türkler ve türk ülkeleri, ankara 1985, tür.yer.; o. pritsak, “khazars”, dictionary of the middle ages, new york 1986, vıı, 240-242; şerif baştav, “hazar kağanlığı tarihi”, tarihte türk devletleri, ankara 1987, ı, 139-182; l. rasonyi, tarihte türklük, ankara 1988, s. 60, 114-117; fahrettin kırzıoğlu, kıpçaklar, ankara 1992, s. 35-50; thomas s. noonan, “byzantium and the khazars: a special relationship?”, byzantine diplomacy (ed. j. shepard - s. franklin), belfast 1992, s. 109-132; a. koestler, onüçüncü kabile: hazar imparatorluğu ve mirası (trc. belkıs çorakçı), istanbul 1993; constantine porphyrogenitus, de administrando ımperio (ed. gyula moravcsik, trc. r. j. h. jenkins), washington 1993, s. 63-67, 69, 73, 167, 171, 173, 175, 183, 185; khalid yahya blankinship, the end of the jihād state: the reign of hishām ıbn abd al-malik and the collapse of the umayyads, new york 1994, bk. indeks; j. g. frazer, “the killing of the khazar kings”, folklore, sy. 28, london 1917, s. 382-407; sy. 29 (1918), s. 162-163; michail kmosko, “araber und chazaren”, kcs.a, ı (1924-25), s. 280-292, 356-368 (aynı makale: “araplar ve hazarlar” [trc. a. cemal köprülü], tm, ııı [1935], s. 132-155); n. b. divatia, “the khazars: were they mongols?”, abori, sy. 12 (1931), s. 285-286; v. moshin, “les khazares et le byzantins d’après l’anonyme de cambridge”, byzantion, vı, bruxelles 1931, s. 309-325; j. brutzkus, “the khazar origin of ancient kiev”, seer, xxıı/58 (1944), s. 108-124 (aynı makale: “eski kiev’in türk-hazar menşei” [trc. halil inalcık - ikbal berk], dtcfd, ıv/3 [1946], s. 343-358); m. a. halévy, “le problème des khazares contribution à l’histoire de l’expansion religieuse de byzance”, actes ıv. congress international d’études byzantines: bulletin ınstitute archivum bulgare, ıx (1953), s. 384-388; v. minorsky, “a new book on the khazars”, oriens, xı (1958), s. 122-145; k. czegledy, “khazar raids in transcaucasia in a.d. 762-764”, aoh, xı (1960), s. 75-88; hüseyin ali ed-dakūkī, “el-`arab ve’l-ħazar fî `ahdi’l-ħulefâǿi’r-râşidîn ve’d-devleti’l-emeviyye”, müǿerriħu’l-`arabî, xxxvıı, bağdad 1988, s. 105-111; t. senga, “the toguz oghuz problem and the origin of the khazars”, jah, xxıv/1 (1990), s. 57-69; w. barthold - p. b. golden, “khazar”, eı² (ing.), ıv, 1172-1181; p. b. golden, “khazars”, encyclopedia of asian history, new york 1988, ıı, 295-296.

ahmet taşağıl *
devamını gör...
göktürkler ve sibirlerle aynı soydan geldiği varsayılan, don-volga nehirleri arasında kafkasya'nın kuzeyinde yaşayan hazarlar, göktürklerin yıkılışıyla bağımsız hale geldiler. sasanilerle savaştılar. bizanslılarla ticaret ilişkiler kurdular. müslümanların ilerleyişine karşı da bizans'la işbirliği yaptılar. bunun nedeni museviliğe inanmalarıydı. hazarlar, musevilik dinini kabul eden tek türk devletidir. halk arasındaki davalara müslüman, hristiyan ve şamanlardan oluşan bir hakimler kurulu bakıyordu. paralı ordu kuran ilk türk devletidir. hazarlar peçenek ve rus saldırıları sonucu zayıflamış, kiyef rus knezliği tarafından yıkılmışlardır. hazar denizi, adını bu devletten almıştır.
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.