ibn manzur

ibn manzûr. (ابن منظور)

ebü’l-fazl cemâlüddîn muhammed b. mükerrem b. alî b. ahmed el-ensârî er-rüveyfiî (ö. 711/1311)

lisânü’l-`arab adlı ansiklopedik sözlüğüyle tanınan dil âlimi, edip ve şâfiî fakihi.

22 muharrem 630 (8 kasım 1232) tarihinde kahire’de doğdu. yedinci kuşaktan dedesi manzûr’a nisbetle ibn manzûr, babası mükerrem’e nisbetle ibn mükerrem diye anılır. muâviye b. ebû süfyân tarafından trablusgarp’a emîr olarak gönderilen sahâbî rüveyfi‘ b. sâbit’e izâfetle (ibn manzûr, niŝârü’l-ezhâr, s. 11) ensârî ve rüveyfiî, dedelerinden bir kısmının ifrîkıye’de yerleşmesi sebebiyle ifrîkī, mısır’da doğup vefat etmesi dolayısıyla mısrî nisbeleriyle de bilinir. ilk bilgilerini babasından alan ibn manzûr onun çevresinin de etkisiyle ilim tahsiline başladı. küçük yaştan itibaren yûsuf b. muhayyelî, ibnü’l-afîf, abdürrahîm b. tufeyl ve ibnü’l-mukayyer lakabıyla tanınan ali b. hüseyin el-bağdâdî el-hanbelî gibi hocalardan dil, edebiyat, inşâ, hadis ve fıkıh dersleri aldı. tahsilini tamamladıktan sonra kahire’de dîvân-ı inşâ’da çalışmaya başladı ve bu görevini ölümüne kadar devam ettirdi. bir süre de trablus’ta kadılık yaptı. tunus’ta ibn manzûr adına 1971 ve 1972 yıllarında milletlerarası iki sempozyum düzenlenmiştir (ahmed muhtâr ömer, xvııı [1974-1975], s. 164). gramer, tarih, lugat, yazı ve âlî isnadlı hadis rivayetinde temayüz eden ibn manzûr, dîvân-ı inşâ’daki görevi yanında eğitim ve öğretim faaliyetlerini de sürdürdü. dımaşk ve kahire’de hadis dersleri verdi (ibnü’l-imâd, vııı, 49).

ibn manzûr hacimli eserlere yaptığı ihtisarlarıyla da tanınır. el-eġānî, el-`iķdü’l-ferîd, eź-źaħîre, târîħu dımaşķ, târîħu baġdâd, yetîmetü’d-dehr, eŧ-ŧabaķātü’l-kübrâ ve zehrü’l-âdâb gibi birçok geniş hacimli kitabı özetleyerek herkesin kolayca faydalanabileceği duruma getirmiştir. safedî, onun ihtisar etmediği hemen hiçbir büyük kitap bulunmadığını, oğlu kutbüddin ise ömrünün sonlarına doğru gözlerini kaybetmesine sebep olacak kadar çok kitap okuyup bunları ihtisar eden babasının vefatında kendi hattıyla 500 cilt ihtisar edilmiş kitap bıraktığını söyler (safedî, el-vâfî, v, 56-57). dîvân-ı inşâ’da kâtiplik yapan oğlu kutbüddin ile tarihçi ve muhaddis zehebî, takıyyüddin es-sübkî ve tarihçi alemüddin el-birzâlî gibi âlimler öğrencileri arasında sayılır. şâban 711’de (aralık 1311) kahire’de vefat eden ibn manzûr karâfe kabristanı’na defnedildi. onun mutedil bir şiî olduğu rivayet edilir (zehebî, mu`cemü’ş-şüyûħ, ıı, 288; safedî, el-vâfî, v, 55; süyûtî, buġyetü’l-vu`ât, ı, 248). tâceddin es-sübkî, babasının hocaları arasında bulunduğu halde muhtemelen sırf şiîliğe meyli yüzünden onu ŧabaķātü’ş-şâfi`iyye’sine almamıştır. ibn manzûr’un kaynaklarda yer almış latife, nükte ve mizah türü şiirlerinden aynı zamanda iyi bir şair olduğu anlaşılmaktadır.

eserleri. 1. lisânü’l-`arab*. kelime sayısı ve ihtiva ettiği ayrıntılı bilgiler bakımından arapça sözlükler arasında birinci sırada yer alır. mukaddimesinde daha önce telif edilmiş sözlüklerin ihtiyacı karşılamadığını söyleyen müellif âyet, hadis ve şiirden bol örneklerle takviye edilmiş açıklamaları ihtiva eden yeni bir lugat meydana getirmek ve böylece, fasih arapça ile yazma ve konuşmanın ayıp sayıldığı bir devirde kur’an ve sünnet dili olan arapça’yı korumak için eserini kaleme aldığını belirtir. lisânü’l-`arab ilk olarak 1299-1308 (1881-1890) yılları arasında ahmed fâris eş-şidyâk tarafından bulak’ta on beş cilt halinde yayımlanmış, daha sonra değişik baskıları yapılmıştır. 2. muħtârü’l-eġānî fi’l-aħbâr ve’t-tehânî. ebü’l-ferec el-isfahânî’nin el-eġānî adlı eserinin kısaltılmış ve şairlerin isimlerine göre alfabetik olarak yeniden düzenlenmiş şeklidir (nşr. züheyr şâvîş, ı-xıı, beyrut 1383/1964; nşr. ibrâhim el-ebyârî v.dğr., kahire 1385/1964). 3. niŝârü’l-ezhâr fi’l-leyli ve’n-nehâr ve eŧâyibi (evķāti)’l-aśâǿil ve’l-esĥâr ve sâǿiri mâ yeşmelü `aleyhi min kevâkibi’l-feleki’d-devvâr. bu eserin aslı, ibn manzûr’un baba dostu ahmed b. yûsuf et-tîfâşî’nin edebiyat ve ilimler tarihine dair ansiklopedik mahiyetteki faślü’l-ħiŧâb bi-medâriki’l-ĥavassi’l-ħams li-üli’l-elbâb adlı kitabı olup niŝârü’l-ezhâr eserin ilk kısmının muhtasarıdır (istanbul 1298; nşr. ahmed abdülfettâh temmâm, beyrut 1409/1988). 4. sürûrü’n-nefs bi-medâriki’l-ĥavâssi’l-ħams. ahmed b. yûsuf et-tîfâşî’ye ait eserin ikinci kısmının ihtisarıdır (nşr. ihsan abbas, beyrut 1980). 5. aħbâru ebî nüvâs (ı, kahire 1924, nşr. ve şerh muhammed abdürresûl ibrâhim; ıı, nşr. şükrî muhammed ahmed, bağdad 1952; nşr. ömer ebü’n-nasr, beyrut 1987). 6. muħtaśaru târîħi dımaşķ. ibn asâkir’in eserinin ihtisarı olup dımaşk ile münasebeti olan belli başlı kişilerin biyografisini ihtiva eder. bir grup ilim adamının tahkikiyle yirmi dokuz cildi neşredilen eserin yayımı devam etmektedir (nşr. rûhiyye en-nehhâs v.dğr., dımaşk 1404/1984). 7. muħtaśarü’t-teźkireti’l-ĥamdûniyye (el-münteħab ve’l-muħtâr mine’n-nevâdir ve’l-aħbâr) (nşr. abdürrâzık hüseyin [baskı yeri ve tarihi yok]).

ibn manzûr’un kaynaklarda adı geçen diğer bazı ihtisarları da şunlardır: iħtiśâru kitâbi’l-ĥayevân (câhiz), leŧafü’ź-źahîre (ibn bessâm), muħtaśaru źeyli târîħi baġdâd (abdülkerîm es-sem‘ânî), muħtaśaru zehri’l-âdâb ve ŝemeri’l-elbâb (ebû ishak el-husrî), muħtaśarü’l-`iķdi’l-ferîd (ibn abdürabbih), muħtaśaru śıfati(śafveti)’ś-śafve (ebü’l-ferec ibnü’l-cevzî), muħtaśarü’l-câmi` li-müfredâti’l-edviye ve’l-aġziye (ibnü’l-baytâr), muħtaśaru nişvâri’l-muĥâđara ve aħbâri’l-müźâkere (ebû ali et-tenûhî), muħtaśaru yetîmeti’d-dehr fî şu`arâǿi ehli’l-`aśr (seâlibî), muħtaśarü’ŧ-ŧabaķāti’l-kübrâ (ibn sa‘d), tehźîbü’l-ĥavâs min dürreti’l-ġavvâś (harîrî).

bibliyografya:

ibn manzûr, lisânü’l-`arab, “crb” md.; ayrıca bk. ahmed fâris eş-şidyâk’ın girişi, ı, 5-6, 263-264; a.mlf., muħtaśaru târîħi dımaşķ (nşr. rûhiyye en-nehhâs v.dğr.), dımaşk 1408/1988, neşredenlerin girişi, ı, 11-16; a.mlf., muħtârü’l-eġānî (nşr. ibrâhim el-ebyârî), kahire 1385/1965, neşredenin girişi, ı, 1-22; a.mlf., niŝârü’l-ezhâr (nşr. ahmed abdülfettâh temmâm), beyrut 1409/1988, s. 11; ayrıca bk. neşredenin girişi, s. 5-8; tâcü’l-`arûs, “krm” md.; zehebî, mu`cemü’ş-şüyûħ: mu`cemü’l-kebîr (nşr. m. habîb el-hîle), tâif 1408/1988, ıı, 288-289; a.mlf., el-`iber, ıv, 29; a.mlf., min źüyûli’l-`iber (nşr. muhammed reşâd), küveyt, ts.; kütübî, fevâtü’l-vefeyât, ıv, 39-40; safedî, el-vâfî, v, 54-57; a.mlf., nektü’l-himyân (nşr. ahmed zekî bek), kahire 1329/1911, s. 275-276; yâfiî, mirǿâtü’l-cenân, ıv, 215; ibn hacer, ed-dürerü’l-kâmine, v, 31-33; ibn tağrîberdî, ed-delîlü’ş-şâfî (nşr. fehîm m. şeltût), mekke 1403/1983, ıı, 706-707; süyûtî, buġyetü’l-vu`ât, ı, 248; a.mlf., ĥüsnü’l-muĥâđara, ı, 288; ibnü’l-kādî, dürretü’l-ĥicâl, ı, 315-316; ibnü’l-imâd, şeźerât (arnaût), vııı, 49; brockelmann, gal, ıı, 25; suppl., ıı, 14-15; ömer ferruh, târîħu’l-edeb, ııı, 712-716; vı, 369-374; ahmed muhtâr ömer, “ibn manžûr el-luġavî”, revista del ınstitute egipcio de estudios ıslamices, xvııı, madrid 1974-75, s. 155-164; fâruk mahmûd el-cenûbî, “menhecü ibn manžûr ve menhecühû fî lisâni’l-`arab”, âdâbü’r-râfideyn, vıı, musul 1976, s. 507-512; ahmed ateş, “ibn manzûr”, ia, v/2, s. 768-769; j. w. fück, “ıbn manžūr”, eı² (ing.), ııı, 864; ibrâhim el-ebyârî, “lisânü’l-`arab”, ti, ı, 353-367; muhammed cevâd envârî, “ibn manžûr”, dmbi, ıv, 704-706.

hulûsi kılıç *
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar