ilişkililik nedenselliği gerektirmez

ekonometrinin mantiktan devsirilmis temel kurallarindan biridir. analiz yaparken bu kuraldan bihaber ahkam kesenlerin madara olusuna sahit oluruz gunasiri. bu kurali en bilmeyen, ya da bildigi halde isine gelmedigi icin en umursamayan meslek grubu gazetecilerdir. gazetelerde surekli "cikolata yemek ulkelerin nobel odul sayisini arttiriyor!", "yoga yapin zenginlesin!" seklinde haberler goruruz. isvicreli bilim adamlari (anam yine onlar! hasan at onlari disari! hakki hakki gel hele bura hakki!) arastirmis ve bulmuslardir ki "daha cok cikolata yemek zekamizin gelismesine, yoga yapmak zenginlesmemize yol acmaktadir". hasbinallah. hasan atmadin mi bunlari disari hala?

ekonometriye girmeden evvel biraz mantiktan konusalim.

1. biliriz ki dondurma tuketimiyle hava sicakligi arasinda bir iliskililik soz konusudur. insanlarin sokakta dondurma yedigi gunlerde hava sicakligi yemedikleri gunlere gore daha yuksekdir. peki bu durumda "dondurma tuketimi havayi isitiyor" seklinde bir onermede bulunabilir miyiz?

2. insanlar bahar-yaz aylarinda daha cok evlenirler. bahar-yaz aylari, ayni zamanda leyleklerin de bulundugumuz sehre goc ettikleri zaman dilimleridir. bu iki vakia arasinda bir iliskililik bulundugu apaciktir. peki bu iliskililige bakarak dogan cocugumuza "seni leylekler getirdi yavrum" mu diyelim? bir nesli uyuttunuz bu masalla insafsizlar!

3. yapilan bir arastirmaya gore (lan! hasan!) bacak kaslari kuvvetli olan adamlara daha cok araba carptigi saptanmistir. nasil, iyi uydurabildim mi? simdi, bu farazi arastirmaya bakarak "muhtar spor neyin yapayim deme, bacaklarin kuvvetlenirse sana daha cok araba carpar" mi diyelim esimize dostumuza?

bu uc mantiki ornegin de cevabi asikardir. orneklerdeki onermeler hatalidir. ornek 1'de iki olay birbiriyle iliskilidir fakat ikinci olay birinciyi dogurur, birinci ikinciyi degil. ornek 2'deki leylek sayisina da bebek sayisina da sebep olan bir baska etken vardir: baharin gelisi. bahar gelince her ikisi de artmakta, bizse onlarin birbirini dogurdugunu sanmaktayizdir. ornek 3'teki farazi arastirmamizin hatasi sudur: her gun is yerine bisikletle gidenlerin bacaklari, arabayla gidenlerden daha gucludur. trafikte bisiklet surenler de araba surenlerden daha cok kazaya maruz kalmaktadir. dolayisiyla sunulan her iki olayin da belirleyeni bisiklet surmektir, kas kazaya sebep olmamaktadir.

ekonometride ise y=a+b*x regresyonu neticesinde "anlamli" bir b degeri, x'le y'nin yalnizca iliskili olduguna delalet eder! bu iliskililik ise bize su uc secenekten birinin gerceklestigini soyler:

1. x y'ye sebep olmaktadir.

2. y x'e sebep olmaktadir.

3. bir baska degisken (z) her ikisine birden sebep olmaktadir.

ekonometrik analizde cok dikkatli olunmalidir. 3 numarali problem, neredeyse istisnasiz butun ekonometrik modellerde mevcuttur ve buna içsellik problemi (endogeneity) denir ki tetkiki ve cozumu baska mudahaleler gerektirmektedir. (bkz: nedensellik testi)

gelelim yazimizin en basindaki iki ornege. cikolata yemek nobel sayisini arttiriyor dersek yaniliyor olabiliriz, cunku mumkundur ki cikolata luks bir yiyecektir ve gelir seviyesi iyi olan ulkelerde daha yuksektir. ayni zamanda nobel kazanan bilimadamlari, daha cok gelir seviyesi ve bilime ayirdiklari paralar daha yuksek olan memleketlerden cikmaktadir. dolayisiyla her ikisine de gelir seviyesi sebep olmaktadir. bir diger kulturel aciklama: dogulu milletler cikolata yemez, ayni zamanda dogulu milletler bilime onem vermez, dolayisiyla her ikisinin de sebebi batili olmak olabilir. ikinci ornegin aciklamasi ise yine aynidir: batili ve zengin kesim yoga'ya taichi'ye meraklidir, yani yoga yapanlar zaten zenginlerdir, yoga kimseyi zenginlestirmez.

tasavvufla kapatalim. derler ki "o aramakla bulunmaz ama o'nu bulanlar yalniz arayanlardir". bu agir dusturu orta yere birakip kaciyorum. hasan, bu dusturun nedensellik analizini yapamayanlari at disari hasan. bilime felsefeye kafa yormak yerine pilarda oynayiler.
devamını gör...
geçenlerde bir makale okurken gördüm bu cümleyi. bağlamı ise din ve onunla ilişkili alanlar için söylüyordu. misal din terörizme neden olur yerine din ile terörizm ilişkisi vardır demek ayri demişti. öyle bişi işte.
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar