nihavend

nihavend diyince saz semaisi ile mesut cemil akla gelir.tamburi cemil'in oğludur.kalbe nefes aldıran notaların tamburdan dökülme şeklidir
devamını gör...
türk müziği'ndeki göçürülmüş makamlardan biri. buselik makamının rast perdesine göçürülmesiyle elde edilmiştir.

durağı: rast(sol)
seyri: inici-çıkıcı
dizisi: yerinde buselik beşlisine neva üzerinde kürdi dörtlüsünün eklenmesiyle oluşur.
güçlüsü: neva(re)
yedeni: ırak(fa diyez)
donanımı: kürdi(si bemol) ve nim hisar(mi bemol)
devamını gör...
(f.i.) müz. türk müziğinde bir makam. en eski makamlardan olup eskiden nihâvend-i kebîr'den ayırmak için nihâvend-i rûmî diye de adlandırılmıştır. fakat son bir asırdan beri pek büyük bir rağbetle kullanılmıştır. nihâvend, garb müziğindeki sol minör'dür. yânî pûselik makamının bir perde peşte göçürülmüş şeddidir. rast perdesinde durur. güçlüsü -beşinci derece olan- neva (re) dir. donanımına "si" ve "mi" için iki küçük mücenneb bemolü konulur; yedeninin "fa" bakıyye diyezi, nota içinde ilâve edilir. çıkıcı-inici bir seyri vardır. orta sekizlideki sesleri, pestden tîze doğru olmak üzere şöyledir rast, dügâh, kürdî, çargâh, neva, nim-hisar, eviç, gerdaniye. dizisinde niseb-i şerîfeden 7 tane olmakla mülayim sayılır. elimizde, makamlar arasında sayı itibarıyla 7 olarak nihâvend'den eser bulunmaktadır.
(osm.) 'nihâvend'. *
devamını gör...
nihâvend. (نهاوند)

iran’da tarihî bir şehir.

iran’ın batısında hemedan şehrinin 60 km. kadar güneyinde gâmâsâb (gâmesiyâb) suyunun bir kolu üzerinde denizden 1790 m. yüksekte kurulmuştur. iran’ın batısındaki kirmanşah’ı, ülkenin merkezî kesimindeki isfahan’a bağlayan yol üzerinde bulunması şehrin önemini arttırır. tarihi antik çağlara kadar inen şehir sâsânîler devrinde önemli bir merkez halini almış ve yönetimi kārin ailesine verilmiştir. bu dönemde şehirde bir âteşkede bulunduğu belirtilmektedir. ortaçağ kaynaklarında cibâl bölgesine bağlı bir yerleşim yeri olarak zikredilen nihâvend’in polo oyunu sopalarının imal edildiği söğüt ağaçları, tabutlara güzel kokması için konulan kamışları, mektuplar için bal mumu gibi kullanılan siyah kili ve safranının bolluğu ile bilindiği kaydedilir (ibnü’l-fakīh, s. 259-260; istahrî, s. 199-200; yâkūt, v, 362). nihâvend’in suları ile bağ, bahçe ve bostanlarının bolluğuna dikkat çeken istahrî burada biri eski iki caminin bulunduğunu yazar (mesâlik, s. 199).

nihâvend, islâm tarihinde hz. ömer döneminde 21 (642) yılında müslümanlarla sâsânî ordusu arasında cereyan eden ve müslümanların zaferiyle sonuçlanan savaş dolayısıyla meşhur olmuştur. sâsânî hükümdarı kisrâ ııı. yezdicerd, kādisiye savaşı’nda (15/636) islâm ordusu karşısında ağır bir yenilgiye uğramış, ertesi yıl başşehir medâin’in müslümanların eline geçmesine engel olamamış, celûlâ savaşı’ndan (16/637) sonra cerîr b. abdullah el-becelî’nin hulvân’a yürümesi üzerine isfahan’a kaçmıştı (19/640). bu gelişmelerin ardından rey, kūmis, isfahan, hemedan ve mâh halkları, müslümanları ülkelerinden çıkarmak amacıyla ııı. yezdicerd’in öncülüğünde nihâvend’de toplandılar (20/ 641). ııı. yezdicerd, büyük çabalarla topladığı ordunun başına fîrûzân’ı (veya zü’l-hâcibeyn merdânşah b. hürmüz) kumandan tayin etti. sâsânî ordusunun mevcudu hakkında 60-150.000 arasında değişen rakamlar verilmekte, ayrıca çok sayıda file sahip oldukları kaydedilmektedir.

sâsânîler’in hazırlıklarını kûfe valisi sa‘d b. ebû vakkās’tan haber alan hz. ömer, kûfe ve basralılar’dan oluşan birlikleri nihâvend’e gönderdi. ayrıca bu orduyu içlerinde mugīre b. şu‘be’nin de bulunduğu askerlerle medine’den takviye etti, ahvaz’da bulunan askerleri de buraya yolladı. ordunun kumandanlığına kesker valisi nu‘mân b. mukarrin tayin edildi. kaynaklarda islâm ordusunda bulunan askerlerin sayısının 30.000 olduğu kaydedilir. aralarında huzeyfe b. yemân, cerîr b. abdullah, mugīre b. şu‘be, eş‘as b. kays, abdullah b. ömer, ka‘kā‘ b. amr, amr b. ma‘dîkerib, tuleyha b. huveylid, kays b. mekşûh gibi ünlü kişilerin de bulunduğu islâm ordusu nihâvend’e 3 fersah uzaklıktaki isfîzehân’da konakladı. tuleyha b. huveylid savaştan önce nihâvend’e giderek bölgeyi inceledi. nu‘mân b. mukarrin öncü birliklerin başına kardeşi nuaym’ı, sağ ve sol kanatlara huzeyfe b. yemân ve diğer kardeşi süveyd’i, kılıçlı askerlerin başına ka‘kā‘ b. amr’ı, artçıların başına da mücâşi‘ b. mes‘ûd’u tayin etti. nu‘mân b. mukarrin geri çekilme ve kaçma taktiği uygulayarak sâsânî ordusunun siperlerden çıkmasını sağladı. üç gün süren savaşın son gününde nu‘mân b. mukarrin şehid düştü; kumandanlığı hz. ömer’in daha önce emrettiği gibi huzeyfe b. yemân üstlendi. savaş neticesinde sâsânî ordusu tamamen dağıldı. zaferden sonra nihâvend’i kuşatan müslümanlar eman karşılığında kapıları açılan şehre kolayca girdiler (21/642). nihâvend merzübânı, huzeyfe b. yemân ile her yıl belli miktarda vergi vermek üzere anlaşma yaptı. nihâvend savaşı islâm tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu. sâsânîler mağlûbiyetin ardından bir daha toparlanamadılar. nihâvend zaferi dînever, hemedan ve isfahan gibi bölgede bulunan sâsânîler’e ait birçok şehrin fethine zemin hazırladı. bu sebeple nihâvend zaferine “fethu’l-fütûh” adı verilmiştir. muâviye b. ebû süfyan döneminde nihâvend gelirleri basralılar’a tahsis edildi ve şehir mâhulbasra diye anılmaya başlandı (belâzürî, s. 439). nihâvend’in adı bundan sonra kaynaklarda önemlileri aşağıda sıralanacak çeşitli olaylar sebebiyle zikredilmektedir. abbâsîler’in kuruluşunda önemli rol oynayan kumandanlardan kahtabe b. şebîb karşısında yenilgiye uğrayan emevî ordusundan geride kalan askerler nihâvend’de toplandı. şehirde suriyeli askerlerin yanı sıra abbâsîler’e muhalif horasanlı askerler de bulunuyordu. nihâvend bir süre kahtabe’nin oğlu hasan tarafından kuşatıldıktan sonra kahtabe de buraya ulaştı. kahtabe, şehri savunan mâlik b. edhem el-bâhilî ile anlaşıp suriyeliler’e eman verdikten sonra horasanlılar’ı kılıçtan geçirdi (131/749). dînever ve hemedan gibi şehirleri alıp dînever merkezli bir devlet kuran hasanveyh b. hüseyin el-berzîkânî 348 (959) yılında nihâvend’e hâkim oldu. şehir elli yıldan fazla hasanveyhîler’in hâkimiyetinde kaldı. 418’de (1027) deylem reisi ali b. imrân ve müttefiklerine karşı nihâvend’de büyük bir zafer kazanan kâkûyîler’in kurucusu alâüddevle muhammed b. rüstem’in ölümünden (433/1041) sonra isfahan tahtına büyük oğlu zahîrüddin ebû mansûr ferâmurz geçince ortanca oğlu ebû kâlîcâr gerşâsb kardeşi ferâmurz’a bağlı olarak nihâvend’de yönetimi eline aldı. büyük selçuklu veziri nizâmülmülk, nihâvend yakınlarındaki sehne adlı köyde bir bâtınî fedaisi tarafından öldürüldü. muhammed tapar’ın bağdat’tan ayrılması üzerine nihâvend istikametinde onu takibe çıkan kardeşi berkyaruk rûzrâver’de ona yetişti ve burada iki taraf arasında bir antlaşma imzalandı. 499 (1105-1106) yılında selçuklu ailesinden mengüpars b. böri-pars isfahan’dan gelip nihâvend’e hâkim oldu ve adına hutbe okuttu. mengüpars sultan muhammed tapar’ın girişimleriyle yakalanıp isfahan’a götürüldü ve hapsedildi. aynı yıl nihâvend’de peygamberlik iddiasıyla ortaya çıkıp etrafına çok sayıda taraftar toplayan bir kişi burada öldürüldü. xıı. yüzyılın ortalarında ildenizliler’in hâkimiyeti altına giren şehir, şemseddin ildeniz’in ölümünü (571/1175) fırsat bilen hûzistan hâkimi muhammed afşar şümle (aydoğdu) tarafından ele geçirildi. ancak nusretüddin cihan pehlivan, muhammed afşar’ı kısa bir süre sonra bertaraf etti.

xııı-xv. yüzyıllarda iran’a hâkim olan devletlerin idaresi altında kalan nihâvend, safevîler’in hâkimiyeti sırasında osmanlılar’la olan mücadelede tekrar öne çıktı. bağdat valisi cigalazâde sinan paşa 996 (1588) yılı sonlarında nihâvend üzerine yürüyüp şehri ele geçirdi ve burada bir kale inşa ettirdi. şah ı. abbas şehri geri almak için uğraştıysa da bozguna uğrayarak geri çekildi. sinan paşa bu saldırı sebebiyle kaleyi toplarla takviye etti. bu dönemde nihâvend bir osmanlı beylerbeyiliği haline getirildi. 1590 osmanlı-safevî barış görüşmeleri sırasında osmanlı-safevî sınırını tesbit amaçlı müzakerelerde nihâvend üzerinde uzun tartışmalar yapıldı (kütükoğlu, s. 201-206) ve neticede şehir osmanlı idaresinde kaldı. şah ı. abbas 1603’te şehri ele geçirdi. evliya çelebi, nihâvend’in ıı. osman zamanında halil paşa (kayserili), ıv. murad devrinde hüsrev paşa tarafından tahrip edildiğini, kalesinin müstahkem olup içinde 1000 kadar ev, dört cami bulunduğunu, 700 muhafız tarafından korunduğunu yazar. evliya çelebi ayrıca burasının bir han tarafından idare edildiğini, 150 köyü olan bir eyalet durumunda olduğunu da belirtir (seyahatnâme, ıv, 341-343). nihâvend 1136’daki (1724) osmanlı harekâtı sırasında hemedan ve revan’ın alınmasının ardından savaşmaksızın teslim oldu. ancak 1142’de (1730) nâdir şah tarafından geri alındı. günümüzde hemedan’a bağlı bir yerleşim birimi olan nihâvend’in nüfusu xx. yüzyılın başlarında 5-6000 civarında iken bu sayı 1996’da 65.164’e, 2006 yılı başlarına ait tahminlere göre de 77.000’e ulaşmıştır.

bibliyografya:

halîfe b. hayyât, et-târîħ (nşr. ekrem ziyâ el-ömerî), riyad 1985, s. 147-149; belâzürî, fütûh (fayda), s. 433-439; dîneverî, el-aħbârü’ŧ-ŧıvâl, s. 133-138; ibnü’l-fakīh, muħtaśaru kitâbi’l-büldân (nşr. m. j. de goeje), leiden 1967, s. 258-260; taberî, târîħ (ebü’l-fazl), ıv, 114-136; vıı, 404-409; mes‘ûdî, mürûcü’ź-źeheb (abdülhamîd), ıı, 331-333; istahrî, mesâlik (de goeje), s. 199-200; ibnü’l-cevzî, el-muntažam (nşr. süheyl zekkâr), beyrut 1415/1995, ııı, 171-182; yâkūt, mu`cemü’l-büldân (cündî), v, 361-363; ibnü’l-esîr, el-kâmil, ııı, 5-16; v, 398-400; vııı, 705-706; ıx, 495; x, 204, 331, 398-399; nüveyrî, nihâyetü’l-ereb, xıx, 250-260; ibn kesîr, el-bidâye, vı, 105-112; evliya çelebi, seyahatnâme, ıv, 341-343; ahmed zeynî dahlân, el-fütûĥâtü’l-islâmiyye, kahire 1387/1968, ı, 120-126; g. le strange, the lands of the eastern caliphate, cambridge 1905, s. 196-197; bekir kütükoğlu, osmanlı-iran siyâsî münâsebetleri: 1578-1612, istanbul 1993, s. 183-185, 201-206; v. minorsky, “nihâvend”, ia, ıx, 257.

ibrahim sarıçam *
devamını gör...
19. (Tematik)
nihâvend. (نهاوند)

türk mûsikisinde bir şed makam.

eski devirlerde türk mûsikisi makamlarına ırak, hicaz, nişâbur (nişâpur), tebriz gibi şehir veya bölge ismi verme âdeti çerçevesinde, iran’da bir şehir olan nihâvend de bir makam ismi olarak anılagelmiştir. bugün kullanılmakta olan nihâvend makamının eski ismi “nihâvend-i rûmî”dir. bu isim, nihâvend makamını “nihâvend-i kebîr” adlı diğer bir makamdan ayırmak için kullanılmış, fakat sonraları terkedilerek sadece nihâvend ismi kalmıştır. nihâvend makamı bûselik makamı dizisinin rast perdesine göçürülmesiyle elde edilmiş, buna göre dizisi, rast perdesindeki bûselik beşlisine nevâ perdesinde kürdî ve hicaz dörtlülerinin eklenmesiyle oluşmuştur. güçlüsü beşli ile dörtlünün ek yerindeki nevâ perdesi olup bu perdede çoğunlukla kürdî, bazan hicaz çeşnileriyle yarım karar yapılır. makamın genel seyir karakteri “inici-çıkıcı” ise de özellikle son yüzyılda çok kullanılan bu makam çıkıcı veya inici olarak da karşımıza çıkmaktadır.

nihâvend makamı dizisi batı mûsikisi bakımından sol minördür. güçlü üzerinde kürdî dörtlüsü bulunan dizi eski minör, hicaz bulunan dizi ise armonik minördür. makamın bu minör yapısı, batı müziğinde olduğu gibi tonların komşuluğunun getirdiği asma karar imkânlarına da yansır. nihâvend makamı asma kararlar bakımından oldukça renklidir. makamın seyri sırasında altıncı derece nîm hisar perdesinde çârgâh, dördüncü derece çârgâh perdesinde bûselik çeşnisiyle asma kararlar yapılabilir. fakat bu kalışlar için tiz tarafta la küçük mücennep bemolünün de (nîm-şehnaz perdesi) seyre karışması gerekir. çünkü bu iki kalış da minör-majör ilişkisinden doğmakta olup çârgâhtaki kalış do majör, nîm hisardaki kalış ise mi bemol minördür ve her iki ton sol minörün yani nihâvend dizisinin yakın komşusudur.

ayrıca kürdî perdesi de (si bemol) bir asma karar perdesidir. bu perdede yine majör-minör ilişkisinin bir sonucu olarak çârgâh çeşnisiyle asma karar yapılabilir (sol minörsi bemol majör ilişkisi). bunun dışında dügâh perdesinde de kürdî çeşnisi ile kalınabilir.

en çok kullanılan şekliyle eğer nevâda kürdî çeşnisiyle yarım karar yapılmışsa aynı perdede hicaz çeşnisiyle de asma karar yapılabilir. bu perdede bazan nîm hisar yerine dik hisar perdesi getirilerek uşşak dörtlüsü ile küçük bir kalış yapılabilir. bu çeşni makamın esas yapısında olmayan bir geçkiden ibarettir ve ihtiyarîdir. nihâvend makamı seyrine bazan kısa bir neveser dizisinin karıştığı olur. bu sol minörün sol minör oryantale olan geçkisidir.

gerek pest gerekse tiz taraftan genişleyebilen nihâvend makamının tiz taraftaki genişlemesi, durak üzerinde bulunan bûselik beşlisinin tiz durak gerdâniye perdesi üzerine simetrik olarak göçürülmesiyle yapılır. bu genişleme sonucunda nevâ perdesi üzerinde kürdî dörtlüsü bulunan dizi kullanılıyorsa nevâda kürdî dizisi, hicaz dörtlüsü bulunan dizi kullanılıyorsa nevâda hümâyun dizisi oluşur. pest taraftan yapılan genişlemede ise yegâh perdesine hicaz dörtlüsü getirilerek yegâhta bir hümâyun dizisi meydana gelir.

nota yazımında donanımına si ve mi için küçük mücennep bemolleri konulan nihâvend makamının yeden sesi portenin birinci aralığındaki bakiye diyezli fa (ırak) perdesidir. nihâvend makamının seyrine durak veya güçlü perdesi civarından başlanır. diziyi meydana getiren çeşnilerde karışık gezinilip güçlü perdesinde kullanılan çeşniye göre yarım karar yapılır. bu karışık gezinti sırasında gereken yerlerde asma kararlar da yapılıp yine karışık gezinilerek genişlemiş bölgeler de gösterildikten sonra ana diziye dönülür ve bu dizi ile rast perdesinde bûselik çeşnisiyle ve genellikle yedenli tam karar yapılır.

hacı fâik bey’in zencir usulünde, “visâl-i yâre gönül sarf-ı himmet istermiş”, ali rifat çağatay’ın lenk fahte usulünde, “zülfün görenlerin hep bahtı siyâh olurmuş” mısraıyla başlayan besteleri; ismail hakkı bey’in, “seni hükm-i ezel âşûb-ı devrân etmek istermiş” mısraıyla başlayan ağır semâisiyle tanbûrî ali efendi’nin, “bilmezdim özüm gamzene meftûn imişim ben” mısraıyla başlayan yürük semâisi; hacı ârif bey’in curcuna usulünde, “uyur dâim uyanmazdı benim baht-ı siyehkârım” ve ağır aksak usulünde, “ahterî düşkün garîb ü âşık u âvâreyim” mısraıyla başlayan şarkıları; vardakosta ahmed ağa’nın mevlevî âyiniyle doğan ergin’in sofyan usulünde, “şeyhimin illeri uzaktır yolları”, ahmet hatipoğlu’nun aynı usulde, “nice feryâd edip zârî kılam ben” mısralarıyla başlayan ilâhileri bu makamın en güzel örnekleri arasındadır.

bibliyografya:

abdülbâkī nâsır dede, tedkīk u tahkīk, süleymaniye ktp., nâfiz paşa, nr. 1242/ı, vr. 16a, 26b-27a; hâşim bey, mûsikî mecmuası, istanbul 1280, s. 25; tanbûrî cemil bey, rehber-i mûsikî, istanbul 1321, s. 75-76; suphi ezgi, nazarî-amelî türk musikisi, istanbul 1933-40, ı, 264; ıv, 266; özkan, tmnu, s. 208-213; hüseyin sâdeddin arel, türk mûsikîsi nazariyatı dersleri (haz. onur akdoğu), ankara 1991, s. 208, 331.

ismail hakkı özkan *
devamını gör...
kur’an’ı kerim dinlemek zaten çok güzel bir eylem. bir de bunun üstüne nihavend makamı ile kur’an okuyanı dinlemek yok mu...allah’ım, bu ne güzel nimettir. bu nasıl muazzam şifâdır...

bu güzelliğin şükrünü nasıl edâ ederiz?...
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar