ucb

kendini büyük görme, kendini beğenmektir ucb..
elindeki nimetlerin Allah'tan geldiğini unutma, riyaya sürüklenmektir.
devamını gör...
cürcânî bu terimi, kişinin hak kazanmadığı bir rütbeyi hak kazanmış gibi düşünmesidir, diye tanımlar. yine, onun bir başka tanımlaması da şu şekildedir: ucüb, nefsin gizli bir sebepten ötürü değişip, her zamanki hâlinden sıyrılıp uzaklaşmasıdır. kendini beğenmek, bir nefis hastalığıdır. kul, sahip olduğu bazı şeyleri göz önünde tutmak suretiyle, onların hakiki sahibi olan Allah'ı unutarak kendisine aitmiş gibi kabul ederek, büyüklenir, şımarır. tasavvufta hedefe varmaya giden yolda, ucüb, çok önemli bir engeldir. zira ucüb, bir hadis-i şerifte, yetmiş yıllık amelin boşa gitmesine sebep olan, (suyûtî, el-cami'u's-sağîr, l, 84) kötü bir vasıf, şeklinde değerlendirilmiştir.
devamını gör...
ucb. (العجب)

kendini beğenme, böbürlenme anlamında ahlâk terimi.

sözlükte “şaşmak, hayret etmek, yadırgamak” mânasındaki acb kökünden isim olan ucb “bir kimsenin hak etmediği bir mertebeyi kendinde vehmetmesi” şeklinde tanımlanır (et-ta`rîfât, “`ucb” md.; râgıb el-isfahânî, eź-źerî`a, s. 306). sözlüklerde ucb genellikle “övünme, kibir, tekebbür” diye açıklanırsa da (meselâ bk. lisânü’l-`arab, “`acb” md.; tâcü’l-`arûs, “`acb” md.) âlimler bu kavramların birbirinden farklı olduğunu belirtir. meselâ er-ri`âye li-ĥuķūķıllâh adlı eserinde (s. 371, 377) ucb, kibir ve bunlarla ilişkisi bulunan ahlâkî kusurları geniş biçimde ele alan hâris el-muhâsibî kibrin ucbden doğduğunu kaydeder. ibn hazm ucbü kendini beğenme, övünme, kibir ve büyüklenmenin aslı olarak gösterir ve birbirine yakın anlamlar taşıdığından çoğu insanın bu kelimeleri ayırt etmekte güçlük çektiğini ifade eder (el-aħlâķ ve’s-siyer, s. 73-74). mâverdî kişinin itibarı ve mevkisiyle gururlanmasına kibir, faziletleriyle övünmesine ucb (i‘câb) denildiğini söyler ve bunların ikisinin de faziletleri silip götürdüğünü kaydeder (edebü’d-dünyâ ve’d-dîn, s. 228). gazzâlî’ye göre kibir toplum içinde görülen bir durumdur, zira insanlar birbirine karşı büyüklük taslar. ucb ise psikolojik bir hal olup tek başına yaşayanlarda da bulunabilir (iĥyâǿ, ııı, 343-344). bazı kaynaklarda ucbün ileri derecesine idlâl denilmiştir. buna göre ucb yapılan iyilikle böbürlenmek, idlâl iyiliğe karşılık beklemektir (muhâsibî, s. 343-344; gazzâlî, ııı, 371).

ucb kavramı kur’ân-ı kerîm’de ahlâkla ilgili anlamıyla bir âyette geçmektedir. burada müslümanlara huneyn gazvesi esnasında sayılarının çokluğuyla böbürlendikleri hatırlatılmakta, yanlış olan bu davranışın kendilerine zarar verdiğine işaret edilmektedir (et-tevbe 9/25). kur’an’da ayrıca kibr (m. f. abdülbâkī, el-mu`cem, “kbr” md.), ulüv (yûnus 10/83; el-isrâ 17/4; el-kasas 28/4), ihtiyâl (en-nisâ 4/36; lokmân 31/18; el-hadîd 57/23), istiğnâ (el-leyl 92/ 8; el-alak 96/7) ve merah (el-isrâ 17/37; lokmân 31/18; el-mü’min 40/75) gibi ucbe yakın mânalar taşıyan kavramlar geçmektedir. izzet kelimesi de iki yerde inkârcılar için “kendini beğenme” anlamında kullanılmıştır (el-bakara 2/206; sâd 38/2; krş. râgıb el-isfahânî, el-müfredât, “`azz” md.). birçok âyette insanların meziyet ve üstünlük saydıkları özel durumlarından dolayı böbürlendikleri kaydedilmekte ve bu tutum yerilmektedir. meselâ âd kavmi, “bizden daha güçlü kim var!” diyerek böbürlenmiş, bu yüzden korkunç bir felâketle yok edilmiştir (fussılet 41/15). çok zengin hazinelere sahip olan kārûn bunları kendi bilgisi sayesinde elde ettiğini iddia edip gurura kapılınca benzer bir âkıbete uğramıştır (el-kasas 28/78). mekke müşrikleri de müslümanları aşağılar, onlara karşı malları ve oğullarının çokluğuyla övünürlerdi (sebe’ 34/35). bu âyetler incelendiğinde câhiliye insanıyla islâm’ı benimseyenin karakter farklılığının bu konuda ortaya çıktığı görülür. kur’ân-ı kerîm muhataplarından, kibir ve kendini beğenme gibi câhiliye karakterini oluşturan eğilimlerden ruhlarını arındırarak gerçek ululuk ve yücelik sahibi Allah’a inanıp teslim olmalarını ister. dinin adının islâm olması da tevazu içeren bu teslimiyetle irtibatlıdır. dinî mânada kâfir, insanları küçük gören ve kendisiyle övünen kişidir (ızutsu, kur’an’da Allah ve insan, s. 187-192; kur’an’da dinî ve ahlâkî kavramlar, s. 193, 195). kur’an’ın genelinde Allah’ın yüceliğine vurgu yapan; kulluğun ruhî ve amelî planda Allah’a teslimiyetle gerçekleşeceği, dolayısıyla kendini beğenme ve böbürlenme gibi benlik iddiası taşıyan davranışların islâmî ahlâkla bağdaşmayacağı inancını telkin eden; kulun Allah, insan ve diğer varlıklarla ilişkisini böyle bir zemine oturtmasını isteyen bir anlatım hâkimdir.

hadislerde kibir ve gururla ilgili çeşitli kavramlar yanında ucb ve aynı kökten bazı kelimeler de yer alır (wensinck, el-mu`cem, “`acb” md.). bunların birinde hz. peygamber kişinin dindarlığıyla böbürlenmesinin tehlikesine dikkat çekmiştir (müsned, ıı, 390). benzer bir ifade kişisel görüşlerini beğenenlere dair hadiste geçmektedir (ebû dâvûd, “edeb”, 17). tâbiîn âlimlerinden mesrûk b. ecda‘ın, “ilmin başı Allah korkusu, cahilliğin başı kişinin bilgisiyle böbürlenmesidir” dediği nakledilir (dârimî, “muķaddime”, 30). ahlâk kitaplarında sıkça zikredilen bir hadiste (meselâ bk. muhâsibî, s. 336; gazzâlî, ııı, 369) üç şeyin helâk edici olduğu belirtilmiş, bunlar cimriliğin esiri olmak, tutkulara bağlanmak ve kendisiyle övünmek şeklinde sıralanmıştır. diğer bir hadiste insanın, vücut bakımına ve giyim kuşamına önem vermekten hoşlanmasının kibir sayılıp sayılmayacağı sorusuna cevaben resûlullah’ın “hayır, bunlar güzeldir ve Allah güzeli sever” dediği ifade edilmiştir (müsned, ı, 399).

kibir, ucb ve tevazu kavramları ahlâk ve tasavvuf kitaplarında genellikle birlikte ele alınmıştır. meselâ muhâsibî’nin er-ri`âye li-ĥuķūķıllâh adlı eserinde ucb ve kibir konularının, râgıb el-isfahânî’nin eź-źerî`a ilâ mekârimi’ş-şerî`a’sında kibir-tevazu, övünme ve ucbun peş peşe incelendiği görülür. gazzâlî’nin iĥyâǿü `ulûmi’d-dîn’inin kırk ana bölümden biri “kibir ve ucbün yerilmesi” başlığını taşır, tevazu da bu bölümde incelenmiştir. ibn kuteybe’nin `uyûnü’l-aħbâr’ı, ibn abdülber en-nemerî’nin behcetü’l-mecâlis’i, nüveyrî’nin nihâyetü’l-ereb’i gibi edebî-ahlâkî eserlerde de anılan konular bir arada işlenmiştir. tasavvufî ahlâkın ilk müelliflerinden olan muhâsibî er-ri`âye’nin “kitâbü’l-`ucb” adlı bölümüne ucbün ahlâkî ve içtimaî zararlarını anlatan ifadelerle başlar. ona göre bir kimsenin kendini beğenmesi ucb, insanları aşağılaması tekebbürdür (s. 371). ucbün asıl sebebi kişinin kendini başkalarından daha değerli görmesidir ve kibir, övünme gibi kötü huylar bundan doğar. nitekim iblîs’in kendini âdem’den üstün görmesi (el-a‘râf 7/12; sâd 38/76) onu kibre ve isyana götürmüştür. birçok insanda bulunabilen ucb günahları görmeyi engelleyen, hata ve kötülükleri güzel gösteren, yanlış davranışları doğru zannettiren bir âfettir. sapıklığa öncülük edenler ucb yüzünden helâk olmuştur. abdullah b. mes‘ûd insanı felâkete sevkeden iki şeyin ümitsizlik ve ucb olduğunu söyler. zira ümitsizliğe kapılan kişi günahlarının bağışlanmayacak derecelere ulaştığını düşünerek tövbeyi bırakır ve sonuçta kendini tamamen kötülüğe terkeder. ucb de insana nefsini tertemiz gösterip günahlarının farkına varmasını engeller. bu sebeple, “insan ne zaman kötü olur?” sorusuna hz. âişe, “iyi olduğunu zannettiği zaman” cevabını vermiştir (a.g.e., s. 335-337). kişinin böbürlenmesi onun dini veya dünyasıyla ilgilidir. dinde böbürlenmenin sebebi ilim, amel, doğru ya da yanlış görüşler; dünya ile ilgili böbürlenmenin sebebi benlik tutkusu, zenginlik, soy sop, evlât ve akraba çokluğu olabilir. muhâsibî ucb sebeplerini incelerken bu konudaki yanılgıları ve bunları düzeltme çarelerini gösterir. ucb hakkındaki temel yanılgı insanın nefsiyle ilgili bilgisizliği ve kavuştuğu nimeti kendinden bilmesi, ucbün çaresi kişinin nefsini tanıması, nimet sahibinin Allah olduğunu bilmesi ve o’na şükretmesidir (a.g.e., s. 338-371).

ucb konusunu genişçe ele alan âlimlerden biri de ibn hazm’dır. ucbün ilim, amel, fikrî derinlik, soyluluk, makam gibi gerçek bir üstünlüğe işaret edebileceği gibi temelsiz ve anlamsız bir duygudan da kaynaklanabileceğini belirten ibn hazm insanın, kişiliğini zedeleyecek basit davranışlardan uzak durmasını sağlayacak düzeyde onurlu duruşunu fazilet sayar; bazılarında bu tutumun başkalarına karşı güç kullanmaya, zorbalığa, zulüm ve saldırganlığa kadar varabileceğini belirtir. bu kişiler güçleri oranında kötülük işlemekten çekinmezler; yeterince güçleri yoksa kendilerini över, başkalarını yerip alaya alırlar. böbürlenenlerin ruh hallerini de tahlil eden ibn hazm bu duygunun akıl ve zekâ kıtlığından doğduğu sonucuna varır. insan bu yeteneklerden yoksun olduğu ölçüde kendini akıllı ve zeki sanır. nitekim mecnun ve sarhoş aklı başında olanları, cahil filozofları ve âlimleri, küçük çocuk tecrübeli yaşlıları alaya alır; ayak takımı akıllı şahsiyetleri küçümser. ibn hazm ayrıca akıl, zekâ, bilgi, mevki, cesaret, servet, şöhret, güzellik, asalet gibi böbürlenmeye yol açan şeyleri sıralayıp her birinden kurtulma çarelerini anlatır. hiçbir kusuru bulunmadığını sanan kişi çaresiz bir belâya düşmüş demektir. gerçekte peygamberler dışında kusursuz insan yoktur. kendini kusursuz görmek en büyük kusurdur ve tam bir akıl yoksunluğudur (el-aħlâķ ve’s-siyer, s. 65-76).

gazzâlî, iĥyâǿü `ulûmi’d-dîn’in ucbe ayırdığı bölümünde (ııı, 369-378) bu huyun kötülüğünü ve zararlarını ifade eden âyet ve hadislerle islâm büyüklerinin sözlerini aktardıktan sonra mahiyetini inceler. buna göre ucb, insanın kendinde dinî veya dünyevî bir üstünlük bulunduğunu zannetmesi sonucunda ortaya çıkar. bir kimsenin üstünlüğünü kaybetmekten korkması ve onu Allah’ın bir nimeti bilerek mutlu olması ucb değildir. ucb sahip bulunduğu üstünlüğü Allah’tan değil kendinden bilmektir. kişinin, birine iyilik yaparak bunu büyütmesi ve iyilik ettiği kimseyi minnet altında bırakması da ucbdür. gazzâlî, diğer kötü huylar gibi bir ahlâk hastalığı kabul ettiği ucbü tedavi etmenin yollarını da ayrıntılı biçimde anlatır. sonuçta ucb cahilliğin doğurduğu bir hastalıktır ve tedavisi bilgiyle mümkündür. kendinde bir üstünlük gören kişi bunu verenin Allah olduğunu bilmeli, nefsine değil Allah’ın lutfuna hayranlık duymalı, o’na minnettar kalmalıdır; ancak bu sayede ucbden kurtulabilir. gazzâlî, ucbün sebeplerini incelediği bölümde geniş ölçüde muhâsibî’nin er-ri`âye li-ĥuķūķıllâh’ından yararlanmakla birlikte konuyu daha sistemli ve bilimsel şekilde ele almıştır.

ahlâk kitaplarında ucb, ahlâkla ilgisi yanında modern psikolojideki narsizme yakın bir anlamda psikolojik ve pedagojik boyutuyla da incelenmiştir. meselâ ebû bekir er-râzî ucbün kendini sevmekten kaynaklandığını söyler ve insanın iyi özelliklerini abartırken kötü özelliklerini önemsiz gördüğünü, bu eğilimin güçlenmesinin ucbe dönüştüğünü belirtir. râzî’ye göre ucbün en tehlikeli yanı onu besleyen sebeplerin önemsiz sayılmasıdır. bu durumdaki insanın ucbden kurtulması mümkün değildir (eŧ-ŧıbbü’r-rûĥânî, s. 46-47). râzî’den yararlandığı bilinen ebü’l-ferec ibnü’l-cevzî de aynı görüşleri tekrarlar (eŧ-ŧıbbü’r-rûĥânî, s. 25-26). ucbün aslının ben sevgisi olduğunu söyleyen râgıb el-isfahânî, “bir şeye karşı hissettiğin ölçüsüz sevgi gözünü kör, kulağını sağır eder” meâlindeki hadiste (ebû dâvûd, “edeb”, 116) buna işaret edildiğini, bu anlamda gözü kör, kulağı sağır olanların artık kendi kusurlarını göremeyeceklerini kaydeder (ayrıca bk. kibir; tevazu).

bibliyografya:

müsned, ı, 399; ıı, 390; muhâsibî, er-ri`âye li-ĥuķūķıllâh (nşr. abdülkādir ahmed atâ), beyrut 1405/1985, s. 335-371, 377, 383, 391, 395, 411; ibn kuteybe, `uyûnü’l-aħbâr (tavîl), s. 381-388; ebû bekir er-râzî, eŧ-ŧıbbü’r-rûĥânî (nşr. p. kraus, resâǿil felsefiyye içinde), kahire 1939, s. 46-47; mâverdî, edebü’d-dünyâ ve’d-dîn (nşr. m. ebü’l-hayr es-seyyid - muhammed eş-şerkāvî), beyrut 1425/2004, s. 228-234; ibn hazm, el-aħlâķ ve’s-siyer, beyrut 1405/1985, s. 65-76; ibn abdülber, behcetü’l-mecâlis, ı, 437-442; râgıb el-isfahânî, eź-źerî`a ilâ mekârimi’ş-şerî`a (nşr. ebü’l-yezîd el-acemî), kahire 1405/1985, s. 306-307; gazzâlî, iĥyâǿ, ııı, 343-344, 369-378; ebü’l-ferec ibnü’l-cevzî, eŧ-ŧıbbü’r-rûĥânî, dımaşk 1348/1929, s. 25-26; nüveyrî, nihâyetü’l-ereb, ııı, 370-375; t. ızutsu, kur’an’da Allah ve insan (trc. süleyman ateş), ankara 1975, s. 187-192; a.mlf., kur’an’da dinî ve ahlâkî kavramlar (trc. selahattin ayaz), istanbul 1991, s. 193, 195.

mustafa çağrıcı *
devamını gör...
manevi hastalıklardandır. kendini beğenme manasına geliyor. bir insan kendisinde bulunan ucb hastalığından habersiz ise, ne kadar taat ve ibadet, hayır ve hasenat yaparsa yapsın kendisini zengin zanneden, büyük bir fakirdir aslında.

ucb sahibi olmaktan Allah’a sığınırız.
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar