zerre

zamanında tarifi yapılırken en küçük madde olarak bilinen pencereden giren güneş ışınlarının önünde uçuşan toz taneleri denilmiştir.sanırım şimdi atom diyebiliriz.
devamını gör...
zerre. (الذرّة)

kur’an’da ve hadislerde çok küçük nesneleri ve en basit davranışları ifade eden kavram; atom anlamında bir terim.

sözlükte “saçmak, yaymak, dağıtmak” anlamındaki cerr veya cer’ kökünden türeyen zerre son derece küçük nesneleri ifade eder. nitekim 100 tanesi yaklaşık bir arpa ağırlığında olan ve toz gibi çabucak etrafa dağılan çok küçük karıncalara, yine pencereden süzülen ışık hüzmelerinde görülen toz parçacıklarına da zerre denilmiştir (lisânü’l-`arab, “źrr” md.; kāmus tercümesi, ıı, 342). kur’ân-ı kerîm’de otuz yerde geçen (m. f. abdülbâkī, el-mu`cem, “źrr” md.) zürriyyet kelimesiyle sahâbeden cündeb b. cünâde el-gıfârî’nin lakabının da (ebû zer) bu kelimeden geldiği bildirilir (râgıb el-isfahânî, el-müfredât, “źrr”, “źrǿe” md.leri; lisânü’l-`arab, “źrr” md.; kāmus tercümesi, ıı, 342-343). modern arapça’da zerre eski ve yeni fizikteki mânasıyla atom karşılığında kullanılmaktadır (cemîl salîbâ, ı, 588; çankı, ı, 249).

zerre kelimesi kur’an’da yedi âyette ilâhî sıfatların yetkinliğini ifade eder. bu âyetlerde Allah’ın hiç kimseye zerre kadar haksızlık etmeyeceği (en-nisâ 4/40), göklerde ve yerde zerre miktarı bir şeyin bile o’ndan gizli kalamayacağı (yûnus 10/61; es-sebe’ 34/3), müşriklerin tanrı saydığı putların göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir değere sahip olmadığı (es-sebe’ 34/22), bu dünyada zerre miktarı iyilik veya kötülük yapanların bunun karşılığını görecekleri (ez-zilzâl 99/7-8) belirtilir. bu şekilde kur’an’da Allah’ın adaletinin mutlaklığı, o’nun inâyet ve kemalinin hiçbir varlığı dışarıda bırakmayacak biçimde maddenin en son unsuruna kadar etkili olduğu dile getirilir. müfessirler zerre ile belirtilen küçüklüğün de izâfî olduğunu, insanın zerre olarak adlandırdığının içinde bile topyekün bir âlemin bulunabileceğini dile getirmişlerdir. buna göre zerre insana sorumlu tutulacağı davranışların asgari derecesini bildirmek üzere kullanılmış ve onun duyu organlarının algılayabileceği en küçük ölçü diye ifade edilmiştir (âlûsî, xxx, 211-212; elmalılı, ıx, 6012-6013). zerre kelimesi hadislerde de âyetlerdeki bağlamına uygun biçimde kullanılmıştır. hemen bütün hadis mecmualarında yer alan bir rivayete göre (wensinck, el-mu`cem, “źrr” md.) hz. peygamber kalbinde zerre ağırlığınca imanı olan kimsenin cennete gireceğini bildirmiştir. abdullah b. abbas kur’an’daki zerre kavramını açıklarken, “elini toprağa sürüp kaldırdığın vakit topraktan eline yapışan her bir toz parçası bir miskal zerredir” demiştir (fahreddin er-râzî, xxxıı, 58).

kâinatın atomlardan meydana geldiği düşüncesi eski yunan filozofları leukippus ve demokritos’a kadar uzanmaktadır. buna göre evren sayı ve zaman bakımından sonsuz; şekil, hareket ve konum bakımından ise birbirinden farklı atomlardan oluşur. islâm âlim ve düşünürleri ıı. (vııı.) yüzyılda başlayan tercüme faaliyetleri esnasında karşılaştıkları bu konudaki fikirleri kendi düşünce dünyalarına nakletmekle birlikte atomculuğa islâm’ın evren ve yaratma tasavvurunu destekleyen bir anlam kazandırmış, böylece kendi teolojik zeminlerini sağlamlaştırmayı ve materyalist gruplara cevap vermeyi amaçlamışlardır. eş‘arî, islâm düşüncesinin ilk devrinde müslümanlar tarafından en küçük maddî unsuru ifade etmek için kullanılan terimleri “el-cüz’ ellezî lâ yetecezze’, el-cüz’ü’l-vâhid, el-cevherü’l-vâhid, cüz ve cevher” şeklinde sıralar (maķālât, s. 59, 293, 304). bazı terminolojik benzerlikler bir yana kelâm âlimleri, hareket noktası ve sonuçları bakımından grek atomculuğundan oldukça farklı bir teori üretmişlerdir ve sonuçta atomculuk özellikle kelâmî düşüncenin gözde konularından biri haline gelmiştir (bkz: cevher).

modern arapça’da da atom karşılığında genellikle zerre kullanılmaktadır. nitekim islâm atomculuğu hakkında kuşatıcı bir araştırmayı içeren shlomo pines’in beiträge zur islamischen atomenlehre adlı doktora tezi ebû rîde tarafından meźhebü’ź-źerre `inde’l-müslimîn adıyla arapça’ya çevrilmiştir (kahire 1365). münâ ahmed ebû zeyd aynı konuyu et-taśavvurü’ź-źerrî fi’l-fikri’l-felsefî el-islâmî adındaki çalışmasında ele almıştır (beyrut 1414/1994). felsefe tarihinde demokritos atomculuğunun etkilerini inceleyen ali sâmî en-neşşâr, ali abdülmu‘tî muhammed ve muhammed abbûdî ibrâhim eserlerini dimoķriŧus: feylesûfü’ź-źerre ve eŝeruhû fi’l-fikri’l-felsefî adıyla yayımlamışlardır (iskenderiye 1972). modern arapça’da zerre yerine islâm düşüncesinin klasik kaynaklarında “el-cevherü’l-ferd, el-cevherü’l-vâhid, el-cüz’ü’l-vâhid, el-cüz’ ellezî lâ yetecezze’” gibi tabirler geçer.

bibliyografya:

kāmus tercümesi, ıı, 342-343; eş‘arî, maķālât (ritter), s. 59, 293, 304, 568; cüveynî, el-irşâd (temîmî), s. 17-27; fahreddin er-râzî, mefâtîĥu’l-ġayb, beyrut 1411/1990, xxxıı, 58; Âlûsî, rûĥu’l-me`ânî, xxx, 211-212; elmalılı, hak dini, ıx, 6012-6013; mustafa namık çankı, büyük felsefe lûgatı, istanbul 1954, ı, 249; cemîl salîbâ, el-mu`cemü’l-felsefî, beyrut 1982, ı, 588; cîrâr cihâmî, mevsû`atü musŧalaĥâti’l-fikri’l-`arabî ve’l-islâmî el-ĥadîŝ ve’l-mu`âśır, beyrut 2002, ııı, 910-911; m. şemsettin günaltay, “mütekellimîn ve atom nazariyesi”, difm, ı/1 (1925), s. 68; mahmut kaya, “zerre”, ia, xııı, 541-542; l. gardet, “harra”, eı² (ing.), ıı, 219.

osman demir *
devamını gör...

Bu başlığa bir şeyler girmek için üye olabilirsiniz.

Benzer Başlıklar